فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: طراحی مسیرهای چوبکشی، یا شبکه ریزبافت جنگل، عموماً قبل از عملیات قطع درختان نشانه­گذاری شده در جنگل انجام می­شود و در این طراحی تلاش بر این است که این مسیرها تا حد امکان مستقیم بوده و در طراحی خط پروژه آن آسیب کمتری به درختان سرپای توده وارد شود. اما در جنگل­های کوهستانی و شیب­دار به دلیل وضعیت خاص شرایط عرصه، مسیرهای چوبکشی عمدتاً همراه با قوس و پیچ‌های بزرگ و کوچک است. این امر بر روی شدت آسیب به درختان حاشیه مسیرهای چوبکشی، تجدیدحیات پیش­بجای جنگل، خاک و بازیابی طولانی ‌مدت آن تأثیر منفی دارد. هدف این بررسی، بررسی تأثیر نوع طراحی مسیرهای چوبکشی شامل مسیرهای مستقیم و قوس­دار بر روی زمان بازیابی ویژگی­های فیزیکی خاک تخریب‌شده در مسیرهای چوبکشی رهاشده پس از گذشت 15 و 30 سال از اجرای فعالیت­های چوبکشی زمینی است.مواد و روش‌ها: این بررسی در جنگل­های حوزه کوهمیان آزادشهر در استان گلستان انجام و ویژگی­های فیزیکی خاک شامل وزن مخصوص ظاهری، درصد رطوبت، تخلخل درشت‌دانه، تخلخل کل و مقاومت به نفوذ با تهیه نمونه خاک از مسیرهای چوبکشی رها شده اندازه­گیری شد. بدین منظور، از بین مسیرهای موجود در سطح پارسل، دو مسیر چوبکشی از دو پارسل نزدیک بهم با سن 15 و 30 سال از اجرای فعالیت­های چوبکشی انتخاب شد. در هر مسیر، دو کلاس طراحی (مسیر مستقیم و قوس­دار) و سه شدت رفت و آمد (کم، متوسط و شدید) تفکیک شد. در هر تیمار یک قطعه‌نمونه 40 مترمربعی از بین سه قطعه­نمونه طراحی شده با طول 10 متر و عرض چهار متر (عرض مسیر) انتخاب و پنج خط‌نمونه اندازه­گیری بافاصله دو متر از هم جدا و سپس به‌طور تصادفی سه خط‌نمونه برداشت شد. نمونه­ها برای اندازه­گیری وزن مخصوص ظاهری از عمق صفر-10 سانتی­متر با استفاده از سیلندر­های فلزی انجام ­شد. درمجموع 90 نمونه خاک از مسیرهای چوبکشی برداشت و برای بررسی بازیابی ویژگی­های فیزیکی در مقایسه با خاک منطقه شاهد برداشت شد.یافته‌ها: نتایج نشان داد که با افزایش شدت تردد، وزن مخصوص ظاهری و مقاومت به نفوذ روند افزایشی داشته است. طوری که پس از گذشت 15 سال، وزن مخصوص ظاهری در تردد شدید هنوز 27 درصد و مقاومت به نفوذ 116 درصد بیشتر از خاک منطقه شاهد بوده است. این درحالی است که این مشخصات پس از گذشت 30 سال نه تنها به آستانه بازیابی رسیده، بلکه 14 و 53 درصد به­ترتیب بیشتر از منطقه شاهد بوده است. پس از گذشت 15 سال، رطوبت خاک 30 درصد، تخلخل درشت‌دانه 24 درصد، مجموع تخلخل 16 درصد کمتر از منطقه شاهد بوده است. حال آنکه پس از گذشت 30 سال مقدار تغییرات این ویژگی­های به­ترتیب هفت درصد بیشتر، 18 درصد کمتر و 12 درصد کمتر از منطقه شاهد بوده است. بازیابی جزئی برای تخلخل درشت‌دانه، مجموع تخلخل، رطوبت و وزن مخصوص ظاهری در تردد کم و متوسط بعد از 15 سال مشاهده شد، حال ‌آنکه مقاومت به نفوذ در هیچ‌ یک از تیمارها بازیابی نشده و به زمانی بیشتر از 30 سال برای بازیابی کامل نیاز دارد. مسیرهای مستقیم تخریب خاک کمتری را در مقایسه با مسیرهای مارپیچی از خود نشان دادند. در مسیرهای مستقیم با سن 15 سال، وزن مخصوص ظاهری نه درصد بیشتر، مقاومت به نفوذ 56 درصد بیشتر، تخلخل درشت دانه، مجموع تخلخل و رطوبت خاک 16، 11 و 19 درصد به­ترتیب کمتر از منطقه شاهد بوده است. حال آنکه در مسیرهای مارپیچ با سن 30 سال وزن مخصوص ظاهری و مقاومت به نفوذ به­ترتیب شش و 88 درصد هنوز بیشتر از منطقه شاهد است. همچنین درصد تغییرات تخلخل درشت دانه و مجموع تخلخل به ترتیب 12، سه درصد کمتر و رطوبت خاک به اندازه هفت درصد بیشتر از منطقه شاهد بوده است.نتیجه‌گیری: برای کاهش تخریب خاک و افزایش بازیابی طولانی ‌مدت ویژگی­های فیزیکی خاک، اتخاذ تدابیر حفاظتی مانند استفاده از مسیرهای مستقیم و اضافه کردن سرشاخه درختان در مناطق با تردد شدید توصیه می­شود. لازم است با طراحی دقیق مسیرهای چوبکشی، استفاده از مسیرهای دائمی و مستقیم برای کاهش شدت خسارت الزامی شود. از طرفی عملیات احیایی مانند خراش سطحی و پراکنده کردن سرشاخه درختان برداشت شده بر روی مسیرهای چوبکشی می­تواند به کاهش شدت تخریب و تسریع در بازیابی ویژگی­های فیزیکی خاک در این مسیرها کمک کند.