فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: گردشگری طبیعت، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار، نقش مهمی در حفاظت از محیط‌زیست و بهبود معیشت جوامع محلی ایفا می‌کند. این نوع گردشگری باهدف بهره‌برداری مسئولانه از منابع طبیعی، حفظ تنوع زیستی و توانمندسازی جوامع محلی طراحی شده است. استان آذربایجان غربی، با تنوع زیستی غنی، جاذبه‌های طبیعی متعدد و فرهنگ‌های بومی منحصربه‌فرد، یکی از مناطق مستعد در زمینه توسعه گردشگری طبیعت در ایران محسوب می‌شود. با این‌ حال، توسعه گردشگری در این منطقه با چالش‌هایی همچون فشار بر منابع طبیعی، ضعف زیرساخت‌ها و نبود برنامه‌ریزی پایدار مواجه است. هدف این پژوهش تحلیل جامع اثرات اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و مدیریتی توسعه گردشگری طبیعت در این استان و ارائه راهکارهای پایدار برای ارتقای زنجیره ارزش گردشگری طبیعت است.مواد و روش‌ها: این پژوهش از نوع کاربردی و به روش پیمایشی انجام شده است. در ابتدا، شاخص‌های توسعه پایدار گردشگری طبیعت با استفاده از مرور ادبیات و نظرات خبرگان شناسایی شد. سپس از روش دلفی برای اعتبارسنجی این شاخص‌ها و از روش بهترین - بدترین برای وزن‌دهی و اولویت‌بندی آن‌ها استفاده شد. داده‌های پژوهش از طریق پرسش‌نامه و مصاحبه با سه گروه شامل متخصصان دانشگاهی، مدیران اجرایی و ذی‌نفعان محلی جمع‌آوری شد. در این بررسی، اثرات توسعه گردشگری طبیعت در چهار بعد اصلی شامل مزایا، فرصت‌ها، هزینه‌ها و ریسک‌ها بررسی شد. وزن‌دهی معیارها بر اساس مقایسه‌های زوجی انجام شده و از نرم‌افزارهای مرتبط برای تحلیل داده‌ها بهره گرفته شد.یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد که گردشگری طبیعت دارای مجموعه‌ای از مزایا، فرصت‌ها، هزینه‌ها و ریسک‌ها در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، محیط‌زیستی و مدیریتی است. در بخش مزایا، هشت عامل اقتصادی، شش عامل اجتماعی، شش عامل محیط‌زیستی و نه عامل مدیریتی شناسایی شد؛ در بعد اقتصادی ایجاد اشتغال (186/0) و بهبود معیشت محلی (168/0)، در بعد اجتماعی کاهش مهاجرت روستاییان (316/0) و تقویت فرهنگ و هویت بومی (108/0)، در بعد محیط‌زیستی کاهش فشار بر منابع طبیعی (276/0) و افزایش منابع مالی برای حفاظت (215/0) و در بعد مدیریتی افزایش توان رقابتی مناطق گردشگری (155/0) و برندسازی روستایی (061/0) بیشترین و کمترین اهمیت را داشتند. در بخش فرصت‌ها، چهار فرصت اقتصادی، چهار اجتماعی، پنج محیط‌زیستی و هفت مدیریتی استخراج شد؛ مهم‌ترین آن‌ها شامل تنوع‌بخشی به اقتصاد محلی و کاهش وابستگی به منابع طبیعی (313/0)، توانمندسازی و مشارکت فعال جوامع محلی (435/0)، مشارکت محلی در حفاظت از منابع طبیعی (284/0) و بهبود مدیریت و برنامه‌ریزی پایدار مناطق گردشگری (199/0) بودند. بررسی هزینه‌ها نشان داد که در بعد اقتصادی هزینه‌های بالای زیرساختی (210/0) و تهدید مشاغل کشاورزی (111/0)، در بعد اجتماعی فشار بر خدمات عمومی (475/0)، در بعد محیط‌زیستی تغییر کاربری اراضی (398/0) و آلودگی صوتی (098/0) و در بعد مدیریتی نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه بالا (177/0) و هزینه‌های آموزش کارکنان (069/0) اهمیت داشتند. همچنین در بخش ریسک‌ها، ناکامی در جذب سرمایه‌گذاران (267/0)، فشار بیش از ظرفیت برد منطقه (434/0)، خطر آتش‌سوزی جنگل‌ها (203/0) و شکست همکاری‌ها به‌علت تضاد منافع (327/0) پر اهمیت‌ترین ریسک‌ها بودند، در حالی‌ که کاهش جذابیت مقصد به‌دلیل توسعه سریع و بدون برنامه (055/0) کمترین اهمیت را داشت.نتیجه‌گیری: نتایج این بررسی نشان داد که گردشگری طبیعت در استان آذربایجان غربی می‌تواند مزایای متعددی مانند ایجاد اشتغال، بهبود معیشت محلی، کاهش فشار بر منابع طبیعی و کاهش مهاجرت روستاییان داشته باشد. با این‌ حال، چالش‌هایی مانند هزینه‌های بالای زیرساختی، فشار بر خدمات عمومی و ریسک‌های مدیریتی نیز وجود دارد. نتایج این بررسی می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه پایدار گردشگری طبیعت در مناطق مشابه مورد استفاده قرار گیرد. نتایج این پژوهش نشان داد که مدیریت پایدار زنجیره ارزش گردشگری طبیعت در استان آذربایجان غربی نیازمند هماهنگی بین دولت، جوامع محلی و بخش خصوصی است. پیشنهاد می‌شود با بهبود زیرساخت‌ها، برندسازی مقصد و نظارت بر توسعه گردشگری طبیعت، از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری شود. نتایج این بررسی می‌تواند به برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای دستیابی به توسعه پایدار در این بخش کمک کند.