فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: مدیریت پایدار جنگل یک مفهوم پویا و درحال‌‌توسعه است که با هدف ارتقای ارزش‌های اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی جنگل‌ها برای بهره‌مندی نسل‌های کنونی و آینده شکل گرفته است. برای تحقق اصول مدیریت پایدار، نیاز به ابزارهای کاربردی برای تعریف و ارزیابی سازوکارهای پایداری وجود دارد. معیارها و شاخص‌ها از مهم‌ترین ابزارها برای تعریف، پایش، اجرا و ارزیابی مدیریت پایدار جنگل به‌‌شمار می‌روند. با توجه به اهداف توسعه پایدار و چالش‌های نوپدید جهانی، نقش این معیارها و شاخص‌ها در نظارت بر وضعیت جنگل‌ها اهمیت فزاینده‌ای یافته است. فرآیندهای بین‌المللی متعددی مانند فرآیند جنگل خشک آسیا، فرآیند منطقه خشک آفریقا، فرآیند سازمان بین‌المللی چوب حاره (ITTO)، فرآیند مونترال، فرآیند خاور نزدیک، فرآیند هلسینکی (اروپا)، فرآیند تهران برای کشورهای کم‌پوشش جنگلی و شاخص‌های CIFOR معیارها و شاخص‌های مدیریت پایدار جنگل را تدوین کرده‌اند. با توجه به تفاوت‌های اقلیمی و اجتماعی-اقتصادی هر منطقه، لازم است چارچوبی متناسب با شرایط بوم‌شناختی هر ناحیه تدوین شود. ازاین‌‌رو، با توجه به اهمیت جنگل‌های زاگرس و ضرورت پایداری آن‌ها، این پژوهش با هدف شناسایی، بومی‌سازی و اولویت‌بندی معیارها و شاخص‌های مدیریت پایدار متناسب با این جنگل‌ها و با همکاری کارشناسان انجام شده است.مواد و روش‌ها: در این پژوهش، از روش دلفی و رویکرد بالا به پائین برای شناسایی و بومی‌سازی معیارها و شاخص‌های مدیریت پایدار جنگل‌های حوزه آبخیز زمکان در استان کرمانشاه استفاده شد. ابزار پژوهش پرسشنامه نظرسنجی خبرگان (پرسشنامه دلفی) حاوی معیارها و شاخص‌هایی است که در اختیار جامعه آماری پژوهش (اعضای هیأت علمی و کارشناسان خبره منابع طبیعی) قرار گرفت. نمونه‌گیری به‌ روش هدفمند (قضاوتی) و گلوله‌برفی انجام شد (25 ). فهرست اولیه معیارها و شاخص‌ها شامل 12 معیار و 68 شاخص بود که توسط تیم خبرگان مورد ارزیابی قرار گرفت و با استفاده از نظر کارشناسی آن‌ها، فهرست نهایی تهیه شد. پرسشنامه دلفی در سه دور با استفاده از نظر خبرگان (نمونه‌ آماری) براساس مقیاس لیکرت پنج دامنه‌ای (بی‌اهمیت (1)، کم‌اهمیت (2)، بااهمیت (3)، اهمیت زیاد (4) و اهمیت بسیار زیاد (5)) امتیازدهی شدند. در پایان، معیارها و شاخص‌های پژوهش بر مبنای اعلام نظر نهایی گروه دلفی و محاسبه میانگین و انحراف معیار هریک از معیارها و شاخص‌ها شناسایی و اولویت‌بندی شد. به‌این‌ شکل که برای اولویت‌بندی، با توجه به مقیاس لیکرت، معیارها و شاخص‌هایی که میانگین سه یا بالاتر را کسب کردند؛ پذیرفته و با توجه به مقدار میانگین آن‌ها، اولویت‌بندی شدند.یافته‌ها: در این پژوهش، نه معیار و 55 شاخص به‌‌عنوان فهرست نهایی، شناسایی و اولویت‌بندی شد. نتایج امتیازدهی خبرگان نشان داد که معیارهای کارکردهای اقتصادی – اجتماعی جنگل (میانگین امتیاز 48/4)، چهارچوب‌های قانونی، سازمانی و عرفی (میانگین امتیاز 18/4) و کارکردهای حفاظتی - حمایتی جنگل (میانگین امتیاز 15/4) به‌‌ترتیب مهم‌‌ترین معیارها و کارکردهای تولیدی منابع جنگلی (میانگین امتیاز 19/3) کم‌اهمیت‌ترین معیار بودند. در بین شاخص‌های شناسایی‌‌شده برای هر معیار، شاخص‌های سهم جنگل در ایجاد اشتغال پایدار نواحی روستایی و جنگلی (میانگین امتیاز 54/4)، ایجاد مکانیسم رفع اختلافات بین بهره‌برداران و منابع طبیعی در موضوعات: چرای دام، برداشت محصولات غیرچوبی و غیره (میانگین امتیاز 73/4)، مدیریت دام و کاهش خسارت‌های ناشی از آن (میانگین امتیاز 42/4)، مساحت (درصد) جنگل تحت‌‌تأثیر آتش‌سوزی طبیعی، آفات و بیماری‌ها، خشک‌سالی، گونه‌های گیاهی مهاجم، ریزگرد و چرای دام (میانگین امتیاز 25/4)، توسعه سطح جنگلکاری‌های اقتصادی و مشارکتی (میانگین امتیاز 21/4)، آموزش مشاغل جایگزین با نظر جوامع محلی (میانگین امتیاز 65/4)، تنوع بوم‌‌سازگان، تنوع گونه‌ای و تنوع ژنتیکی (میانگین امتیاز 45/4)، مساحت (درصد) جنگل با تراکم‌های مختلف (تاج پوشش متراکم (انبوهی بیشتر از 50 درصد)، تاج پوشش نیمه‌‌متراکم (انبوهی 50 – 25 درصد) و تاج پوشش تنک (انبوهی 25 – 5 درصد)) (میانگین امتیاز 14/4) و خدمات اکوسیستمی جنگل (تولید آب، جلوگیری از فرسایش خاک و ذخیره کربن) (میانگین امتیاز 05/4) بالاترین امتیاز را به خود اختصاص داده‌اند.نتیجه‌گیری: در این پژوهش، برمبنای معیارها و شاخص‌های فرآیندهای بین‌المللی مرتبط با جنگل و نیز بررسی پژوهش‌های داخلی و خارجی در زمینه مدیریت پایدار جنگل‌ و براساس نظر خبرگان، نُه معیار و 55 شاخص برای اجرای مدیریت پایدار در جنگل‌های زاگرس میانی - حوزه آبخیز زمکان، شناسایی، بومی‌سازی و اولویت‌بندی شد که می‌تواند در فرآیند تصمیم‌گیری توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، مورد استفاده قرار گیرد.