فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: شناخت عملکرد گونه‌های چوبی در بوم‌سازگان‌های طبیعی نقشی کلیدی در ارزیابی میزان تولید خدمات اکوسیستمی و دستیابی به مدیریت پایدار ایفا می‌کند. در اکوسیستم‌های جنگلی، میان دو مؤلفه اصلی یعنی درختان و خاک، روابط متقابل وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که رشد و تولید درختان به ویژگی‌های خاک وابسته است و در مقابل، نوع و مقدار بازگشت مواد آلی و عناصر غذایی حاصل از آن‌ها نیز بر ویژگی‌های خاک تأثیرگذار است. در این مطالعه، سه گونه افرا کیکم (Acer monspessulanum)، زالزالک (Crataegus azarollus) و بنه (Pistacia atlantica) از جنبه شاخص‌های کمی (قطر برابر سینه، قطر یقه، ارتفاع، تعداد جست)، شاخص‌های کیفی (سلامت و مبدأ درخت) و اثر آن‌ها بر برخی ویژگی‌های خاک (اسیدیته و هدایت الکتریکی) و نیز شاخص‌هایی از خدمات تنظیمی (ترسیب کربن خاک، ظرفیت نگهداری آب خاک) و حمایتی (عناصر غذایی خاک) مورد بررسی قرار گرفتند.مواد و روش‌ها: برای اجرای این پژوهش، در منطقه مورد مطالعه با استفاده از خط‌نمونه دارای تعداد درخت ثابت، ۳۰ پایه از هر یک از گونه‌های افرا کیکم، زالزالک و بنه انتخاب شدند. در انتخاب پایه‌ها، شرایطی همچون داشتن تنه اصلی مشخص، فاصله سایه و تاج درخت با درختان مجاور و سلامت کامل بدون آثار بیماری، زخم یا ضعف لحاظ شد. در صورت تکمیل نشدن تعداد مورد نیاز در یک مسیر، مسیر دیگری با جهت و نقطه شروع مشخص و به فاصله ۵۰ متر در جهت شیب غالب انتخاب و نمونه‌برداری ادامه یافت. از درختان انتخاب‌شده، مشخصه‌های کمی شامل قطر برابر سینه، قطر یقه، ارتفاع، تعداد جست و قطر تاج و نیز شاخص‌های کیفی شامل مبدأ، سلامت و زاویه تنه اندازه‌گیری و ثبت شد. همچنین برای نمونه‌برداری از خاک، از زیر تاج ۱۰ پایه به‌صورت تصادفی از هر گونه، نمونه خاک از عمق صفر تا ۲۰ سانتی‌متر برداشت شد. علاوه بر این، یک نمونه سیلندر خاک از همین عمق برای سنجش ظرفیت نگهداری آب برداشت گردید. شاخص‌های اندازه‌گیری‌شده برای نمونه‌های خاک شامل اسیدیته، هدایت الکتریکی، فسفر قابل جذب، نیتروژن قابل جذب، پتاسیم قابل جذب و کربن آلی بود.یافته‌ها: نتایج حاصل از بررسی شاخص‌های کمی نشان داد که میانگین تعداد جست (P=0.04)، قطر تاج (P=0.00) و ارتفاع درخت (P=0.00) بین گونه‌های مورد مطالعه اختلاف معنی‌داری دارند. همچنین مقایسه ویژگی‌های خاک زیر تاج این سه گونه نشان داد که میزان اسیدیته (P=0.01) و هدایت الکتریکی (P=0.00) نیز به‌طور معنی‌داری متفاوت هستند. در بخش خدمات تنظیمی، میزان ترسیب کربن و ظرفیت نگهداری آب خاک و در بخش خدمات حمایتی، میانگین نیتروژن و پتاسیم قابل جذب خاک تفاوت معنی‌داری میان گونه‌ها نشان داد. بیشترین مقدار کربن آلی خاک زیر تاج مربوط به گونه افرا کیکم و بیشترین ظرفیت نگهداری آب مربوط به خاک زیر تاج گونه بنه بود. همچنین خاک زیر تاج افرا کیکم بیشترین مقدار نیتروژن و پتاسیم قابل جذب را داشت.نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گونه‌های مختلف درختی تأثیر متفاوت و قابل توجهی بر کیفیت لاشبرگ و ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک دارند. گونه افرا کیکم با داشتن بالاترین میانگین شاخص‌های کمی (تعداد جست، قطر تاج و ارتفاع)، بیشترین میزان خدمات اکوسیستمی مربوط به چرخه عناصر غذایی و ترسیب کربن خاک را فراهم کرده است. همچنین بالاترین مقدار ظرفیت نگهداری آب خاک مربوط به گونه بنه بود. در مجموع، نتایج رتبه‌بندی نشان داد که گونه افرا کیکم سازگاری بیشتری با شرایط محیطی منطقه داشته و در ارائه خدمات اکوسیستمی نسبت به دو گونه دیگر عملکرد مطلوب‌تری دارد.