فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: آتش‌سوزی‌ها یکی از مهم‌ترین آشفتگی‌های طبیعی هستند که بر بوم­سازگان‌های گیاهی در سراسر جهان اثر می‌گذارند. آتش‌سوزی‌های جنگلی با وجود این که رویدادی هستند که بر پویایی بوم­سازگان جنگلی تأثیر زیادی دارند، اما بخش جدایی‌ناپذیر بسیاری از بوم­سازگان­های جنگلی محسوب می‌شوند. طی میلیون‌ها سال فرایند، رابطه و تعامل متقابل بین آتش‌سوزی و پوشش گیاهی است که سبب شده تا آنها به‌عنوان بخشی اجتناب‌ناپذیر و جدایی‌ناپذیر از بوم­سازگان‌ها پذیرفته شوند. ضخامت پوست، محافظی برای ساقه‌های درختان جوان و نهال‌ها است که سبب حفاظت بافت‌های درونی در برابر آتش‌سوزی می‌شود و تمامی بافت‌های درختان را در دمای کمتر از 60 درجه سانتی‌گراد که دمای مرگ کامبیوم است محافظت می‌کند. هدف این پژوهش بررسی مقدار حساسیت دو گونه راش و ممرز به آتش‌سوزی با درنظر گرفتن ضخامت پوست و همچنین تعیین زمان مرگ کامبیوم این دو گونه در طبقه‌های قطری مختلف است.مواد و روش‌ها: منطقه موردبررسی سری 10 جنگل‌های لالیس حوضه آبخیز شماره 45 گلبند نوشهر در استان مازندران است. مساحت کل این سری 2127 هکتار است که بر اساس روش دومارتن، اقلیم آن خیلی مرطوب است. نمونه‌برداری از پوست درختان به‌روش تصادفی از طبقه‌های قطری پنج تا 120 سانتی‌متر برای دو گونه راش و ممرز انجام گرفت و از هر طبقه هشت درخت نمونه‌برداری شدند. در مجموع از 24 طبقه قطری پنج سانتی‌متری، 192 نمونه به‌تفکیک هر گونه و در نهایت 384 نمونه برداشت شدند. بدین صورت که بر اساس طبقه‌های قطری قسمتی از پوست درخت در ارتفاع برابرسینه به ابعاد 10×5 سانتی‌متر به‌وسیله کاردک پیوند برداشته شد و ضخامت آن به‌وسیله کولیس تا دقت میلی‌متر اندازه‌گیری شد. سپس این پوست‌ها در دماهای 60 و400 درجه سانتی‌گراد در شرایط آزمایشگاهی سوزانده شدند. پس از سوزاندن پوست درختان برای مقایسه آسیب‌پذیری گونه‌ها در طبقه‌های قطری یکسان در برابر آتش­سوزی از آزمون تی‌ جفتی استفاده شد. ضخامت پوست در رابطه  قرار داده شد و زمان مرگ کامبیوم موردبررسی قرار گرفت.یافته‌ها: تفاوت ضخامت پوست دوگونه معنی­دار بود و گونه ممرز در طبقه‌های قطری یکسان ضخامت پوست کمتری نسبت به راش داشت. زمان شروع به سوختن پوست راش و ممرز در طبقه‌های قطری یکسان در دمای آتش‌سوزی در محیط جنگل (400 درجه سانتی‌گراد) تفاوت معنی‌داری در سطح خطای پنج درصد داشتند، و مقاومت پوست ممرز در برابر حرارت بیشتر بود. با این که ضخامت پوست راش در تمامی طبقه‌های قطری بیشتر از گونه ممرز بود، اما در طبقه‌های کم‌قطر و قطور زنده‌مانی گونه ممرز از راش بیشتر بود. یکی از دلایل مقاومت متفاوت گونه­ها در برابر آتش­سوزی ساختار فیزیکی و شیمیایی پوست گونه‌ است، به­طوری که گونه‌های نورپسند از مقاومت بیشتری در برابر آتش­ برخوردارند. لایه کامبیوم در دمای 60 درجه سانتی‌گراد از بین می‌رود که در این بخش مقاومت گونه ممرز بیشتر بود و در مدت زمان طولانی­تری رنگ کامبیوم آن تغییر کرد. کامبیوم گونه راش که از ضخامت پوست بیشتری برخوردار بود، در مدت زمان طولانی‌تری نسبت به گونه ممرز ازبین رفت. از این موضوع می‌توان نتیجه گرفت که هر گونه‌ای که از ضخامت پوست بیشتری برخوردار باشد، زمان مرگ کامبیوم طولانی­تری دارد. با توجه به نتایج به­دست آمده از این پژوهش رابطه  به‌صورت خطی بود، اما تمامی عامل‌های تأثیرگذار (خواص فیزیکی و شیمیایی چوب) بر مقاومت درخت را درنظر نمی‌گیرد و به‌همین دلیل قابلیت استفاده برای ارزیابی دقیق و بررسی مرگ و میر درختان را ندارد.نتیجه‌گیری: به‌طورکلی ضخامت پوست، عامل مهمی برای مقایسه زمان سوختن و مرگ کامبیوم در یک گونه است که در بین گونه‌های مختلف، متفاوت است. در مواقعی که هدف مقایسه زمان سوختن و مرگ کامبیوم در یک گونه باشد، عامل تأثیرگذار ضخامت پوست است، ولی زمانی که هدف مقایسه بین دو گونه متفاوت باشد، عامل‌های اصلی شامل نوع گونه، مقاومت گونه در برابر آتش­سوزی، ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی پوست و ضخامت پوست هستند. از این رو زمانی که آتش­سوزی در منطقه­ای اتفاق می‌افتد می‌توان برای نجات جنگل و جلوگیری از تخریب بیشتر ابتدا توده‌های جوان و آسیب پذیرتر را مورد حمایت قرار داد.