ظرف پاتیل مسی قلم‏زنی قرن هشتم (ه‍. ق) و ژئومتری فرکتال

نویسندگان

1 عضو پیوسته فرهنگستان علوم

2 کارشناس ارشد، هنرمند طرّاح گرافیک.

doi
10.22047/ijee.2024.457677.2082
چکیده

 افکار و اندیشه ‏ها و باورهای هنرمندان و صنعت گران، با توجه ‏به نحوه دریافتشان از جلوه ‏های عالم، به ‏صورت هنرهای تجسمی، معماری، آثار تزیینی و کاربردی به معرض نمایش درمی ‏آید و به ‏صورت خاطره های فرهنگ بشری محفوظ می‏ گردد. علم زیبایی‏ شناسی به معرفی این آثار می‏ پردازد و با توجّه به تغییر و تحول تجربه ‏های انسانی، و دقت و ظرافت و (خلاقیت) هنرمندان در مسیر تاریخ، قدر و منزلت فرهنگی و اعتبار آثار هنری را سنجیده و آن را مشخص می ‏نماید. و اکنون نیز با توجه ‏به ابعاد تازه‏ای که با پیشرفت‏ های فناوری و تولید ابزارهای فنی جدید فراهم شده است، زمینه رویت و فهم جلوه‏ های عالم دگرگون گردیده و در نتیجه موجب خلق آثار هنری دقیق‏ تر و جامع ‏تر شده که عملاً توجّه بیشتری به (فضا) و خلق ابعاد تازه هنری دقیق و جامع‏تر گردیده است.ویژگی‏های طراحی و شکل‏ آفرینی، با آن که در همه اعصار هنرمند را به خود مشغول داشته است، موجب دقّت نگاه به عالم و رویت بهتر نظم اعجاب‏ انگیز هستی گردیده است، سپس آثار هنری خود را نیکوتر خلق نموده است، به خصوص هنگامی که از هندسه و ریاضیات بهره گرفته است، میان عالم محسوسات و معقولات دقیق‏ تر سیر و سیاحت کرده است. اخیراً نیز برخی هنرمندان مدرن، توجه ویژه‏ ای به شاخه جدید مشترک بین ریاضیات و هندسه و هنر* با عنوان هندسه فرکتال (Fractal Geometry) نموده‏ اند که از رازورمز پنهان مشترک و هماهنگ عالم خبر می‏دهد، ازجمله معماران مدرن و هنرمندان هنرهای تجسّمی آثار قابل‏ توجهی در این‏ رابطه به وجود آورده ‏اند. ذکر نام برخی هنرمندان و اشاره به اثری از آنها در نوشته زیر، تنها برای تبیین ایده ارتباط تنگاتنگ علم و هنر* و خلاقیت هنری است. با اندکی توجّه به آثار هنری که در طی قرون در تمام فرهنگ‏ ها به وجود آمده است، ملاحظه می‏شود که هنرمندان نکته‏ سنج از آن غافل نبوده‏ اند و پیوسته در هنر‏های کوچک دستی و تجسمی تا آثار بزرگ معماری، پیوند بین علم و هنر و خلاقیت هنری را برقرار کرده‏ اند. در این ‏رابطه یک اثر هنری کاربردی تزیینی ایرانی (پاتیل مسی قلم‏زنی) از قرن هشتم هجری را انتخاب نموده، مشخصات مختصر تاریخی آن را بیان و با ارائه تصاویر و تحلیل‏ های متعدد نقوش هندسی و استخراج نقش ‏مایه ‏هایی که هرکدام دارای بیان تصویری و مفهوم مستقلی هستند، مفهوم خلاقیت را در هنر قدیم و جلوه ‏های کارایی آن را برای زمان معاصر ارائه داده‏ ایم، نیم ‏نگاهی به نظریه ژئومتری فرکتال کرده ‏ایم و نشانه‏ های آن را در شکل آفرینی عوالم هندسی هنرهای ایرانی، به خصوص در معماری و صنایع تزیینی دیده‏ ایم.