فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تغییرات اقلیمی و افزایش دمای جهانی سبب تشدید پدیده‌های حدی نظیر بارش‌های سنگین و خشکسالی‌های شدید شده است. به صورتی که افزایش احتمال رخداد این پدیده‌ها، چالش‌های شدیدی برای مدیریت آنها ایجاد کرده است. رودخانه‌های جوی به‌عنوان یکی از عوامل اصلی در بارش‌های شدید و وقوع سیلاب‌ها شناخته می‌شوند که نقش مهمی در هیدرولوژی محلی و جهانی دارند و به شکل رشته‌های باریک و بلند بخار آب را از منابع مرطوب گرمسیری به عرض‌های میانی انتقال می‌دهند. در این مطالعه، رودخانه‌های جوی بر اساس حمل و نقل بخار یکپارچه(IVT) با بهره‌گیری از داده‌های بازتحلیل ERA5، طی هفت ماه از سال (نوامبر تا می) در بازه زمانی ۱۹۸۳ تا ۲۰۲۰ با اعمال مقدار آستانه و معیارهای هندسی شناسایی شد و سپس تأثیر این پدیده در شدت‌های مختلف به صورت ماهانه بر بارش کشور بررسی گردید. در ادامه تغییرات فراوانی این پدیده در دوره‌های ترسالی و خشکسالی نیز مطالعه شد. نتایج نشان داد که بیشترین فراوانی وقوع این پدیده در ماه مارس و کمترین آن در ماه می سپس در ماه نوامبر رخ می‌دهد. همچنین، شدیدترین رودخانه‌های جوی در ماه‌های ژانویه، فوریه و مارس رخ داده اند، در حالی که ضعیف‌ترین آن‌ها عمدتاً در می و نوامبر ظاهر شدند. تحلیل بارش ناشی از رودخانه‌های جوی نیز حاکی از آن است که بیشترین تأثیر رودخانه‌های جوی بر بارش در ماه دسامبر اتفاق می‌افتد و ویژگی‌هایی مانند طول دوره رخداد (بین ۱ تا ۵ روز) و فراوانی وقوع نیز نقش مؤثری در میزان بارش ماهانه دارند. تحلیل رودخانه‌های جوی در سال‌های مختلف بر اساس شاخص نیچه نشان داد که در سال‌های تر، تمامی رخدادها در دسته‌های شدید و خیلی شدید قرار دارند (به ترتیب ۴۰ و ۶۰ درصد). در سال‌های نرمال، حدود ۷۵٪ رخدادها در گروه شدید بوده و در سال‌های خشک، بیشترین رخدادها (۴۰٪) در دسته با شدت متوسط قرار گرفته‌اند. این نتایج اهمیت رودخانه‌های جوی را در الگوهای فصلی بارش و مدیریت منابع آب در ایران نشان می دهد و در پیش‌بینی و مدیریت سیلاب نقش موثری ایفا می‌کند.