فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: دخالت‌های انسانی و بهره‌برداری شدید از جنگل‌های زاگرس باعث شده که این جنگل‌ها پایداری طبیعی خود را از دست بدهند و به بوم‌سازگان‌های حساس تبدیل شوند. تخریب شدید پوشش گیاهی و فرسایش خاک از نتایج این شرایط است. جنگل‌های شاخه‌زاد به دلیل استفاده بیشتر از مواد معدنی خاک، موجب کاهش حاصلخیزی خاک می‌شوند و در تراکم بالا، توانایی حمایت مناسب از بستر رویشگاه را ندارند. تنک‌کردن می‌تواند به بهبود شرایط و کاهش رقابت بین درختان کمک کند. مدیریت جنگل بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک تأثیر مستقیم و غیرمستقیم دارد. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر تنک‌کردن بر ویژگی‌های خاک در جنگل‌های بلوط زاگرس شمالی انجام شده و تأثیر این عملیات بر مدیریت پرورشی جنگل‌های شاخه‌زاد مورد بررسی قرار گرفته است. ارزیابی اثر عملیات جنگل‌داری بر خدمات اکوسیستم، بخشی از نیازهای علمی مدیریت پایدار جنگل را پاسخ می‌دهد.مواد و روش­ها: در این پژوهش، اثر شدت‌های مختلف تنک‌کردن بر ویژگی‌های خاک در توده خالص و جوان شاخه‌زاد بلوط (Quercus brantii) در جنگل‌های ریخلان مریوان، که نمونه‌ای از جنگل‌های تخریب‌شده زاگرس شمالی است، بررسی شد. این مطالعه در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه سطح تنک‌کردن (افزایشی، کاهشی، شاهد) و در دو فاز چهارساله طی هشت سال انجام شد. از هر قطعه نمونه خاک (36 نمونه در هر فاز) از عمق 15-0 سانتی‌متری تهیه و ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آن اندازه‌گیری شد. برای تحلیل اثرات تنک‌کردن بر ویژگی‌های خاک از تجزیه واریانس دوطرفه (GLM) و آزمون t جفتی برای مقایسه تغییرات بین دو فاز نمونه‌برداری استفاده شد. همچنین با روش‌های چندمتغیره، همبستگی بین متغیرها ارزیابی شد.یافته­ها: بررسی اثرات تنک‌کردن بر خصوصیات فیزیکی خاک نشان داد که در سال 1395، درصد شن، سیلت، رس و رطوبت خاک بین تیمارها تفاوت معنی‌داری نداشت. اما پس از هشت سال، تفاوت‌های قابل‌توجهی در درصد شن و رطوبت خاک مشاهده شد. تیمار افزایشی کمترین تغییرات منفی را در ویژگی‌های خاک نسبت به تیمار کاهشی و شاهد داشت. از نظر عناصر شیمیایی، تفاوتی در سال 1395 وجود نداشت، اما پس از هشت سال، تیمار افزایشی بهترین نتایج را در نیتروژن کل، سدیم، آهک، پتاسیم و فسفر قابل‌جذب ارائه داد. تیمار شاهد باعث کاهش رطوبت سطحی خاک شد، در حالی که تیمار کاهشی به دلیل کاهش تاج‌پوشش، رطوبت خاک را کاهش داد. مقدار رس در تیمارهای تنک‌شده کاهش و در تیمار شاهد افزایش جزئی داشت. به‌طور کلی، تیمار افزایشی بهترین نتایج را از نظر خصوصیات فیزیکی و رطوبت خاک نشان داد. در ارتباط با عوامل شیمیایی خاک چنین به­نظر می­رسد که درصد ترکیبات کم محلول مانند آهک، کمتر دچار آبشویی می­شود و گاهی به­دلیل ازبین‌رفتن ذرات ریزبافت خاک (رس)، درصد نسبی آن در خاک افزوده می­شود. اما در ارتباط با واکنش خاک pH، ریزش برگ درختان و مقطوعات جست­های حذف شده ممکن است سبب کاهش اسیدیته خاک شده باشد، گرچه مقدار آهک در هر سه تیمار افزایش داشت و انتظار می­رفت افزایش pH داشته باشیم؛ اما خاصیت تامپونی خاک مانع از افزایش این عامل شده و در سال‌های بعد مقداری نیز از pH خاک کاسته شد. ضمنا تأثیرات مخرب سدیم روی ساختار خاک در  pH بالای خاک بیشتر است و چنین به­نظر ­می­رسد که انجام عملیات تنک­کردن در اصلاح و حاصل­خیزی خاک تأثیر مثبتی داشته است. در مورد نیتروژن کل، چنین نتیجه­گیری می­شود که حذف تعداد زیادی جست و کاهش سطح تاج‌پوشش موجب افزایش تابش نور خورشید به سطح خاک و کاهش نیترات خاک شده است.نتیجه­گیری کلی: عملیات تنک­کردن بر برخی از شاخص­های فیزیکی و شیمیایی خاک در دراز­مدت تأثیر داشت و تنک­کردن با شدت افزایشی نسبت به تنک­کردن با شدت کاهشی و شاهد، کمترین تغییرات منفی در شاخص­های مطلوب خاک جنگلی را به­همراه داشت.