طنز موقعیت چشمه دیگری از نبوغ حافظ
نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
doi
10.22126/ltip.2023.2751چکیده
طبیعیترین نوع طنز، طنز رفتاری است که بدون هیچگونه هنرنماییهای ادبی و زبانی، موجب طیبت و تعجب و حیرت میشود. حافظ برخلاف شاعران همعصر خود در اواخر ایلخانیان و عهد تیموریان که تنها به بازیهای زبانی و صناعتهای ادبی در شعر اهمیت میدادند، دو عنصر صورت و محتوا را بهطور همزمان در کانون تمرکز خود قرار میدهد. به این سبب طنزهای موقعیتی در اشعار او بیشتر از طنزهای ادبی است. حافظ معمولاً به جای انتقاد از سیاست حکومتها، رفتارهای بیهنجار حکومتیان و طرفداران آنها را که اغلب درآمیخته با تزویر و ریا است بهطور صریح به تصویر میکشد تا از تقابل و تعارض آنها با رفتارهای منطقی و متعارف انسانی، موقعیتهای تمسخرآمیز و مضحک پدید آورد. یا آنکه رفتارهای ریاکارانه را در برابر رفتارهای شفاف عرفی قرار میدهد تا از این طریق موقعیتهای تقابلدار و طنزآمیز بیافریند. برخی از گونههای طنز موقعیت در اشعار حافظ عبارتاند از: صراحتگویی، خودزنی/ تظاهر به فسق و دگراندیشی، وارونهکاری/ وارونهگویی، تناقضگویی و تقابلآفرینی، تکبر و طلبکاری، طنز تراژیک، اغراق و مبالغه، خودکمبینی، دلیلآوری توجیهگرانه، شوخطبعی. در این مقاله فقط سه گونۀ نخست را به بررسی گذاشتهایم.
