بازپسگیری هدایای نامزدی در فقه اسلامی و قوانین مدنی ایران و افغانستان
نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی
2
3
doi
10.22034/fm.2025.508787.2187چکیده
نامزدی به عنوان وعدهای برای ازدواج، از نظر فقها به عنوان عقد الزامآور تلقی نمیشود و بنابراین، هر یک از طرفین میتوانند به راحتی از آن انصراف دهند. پرسش اصلی تحقیق این است که با توجه به عدم الزامآور بودن نامزدی، وضعیت حقوقی هدایای مبادلهشده در صورت فسخ آن چگونه است و معیار جواز یا عدم جواز استرداد این هدایا چیست؟ این پژوهش، به چگونگی بازگرداندن هدایای مبادلهشده در صورت فسخ نامزدی با روش توصیفی ـ تحلیلی و بررسی دیدگاههای مختلف مذاهب اسلامی (حنفی، مالکی، حنبلی، شافعی و امامیه) و همچنین مقررات حقوقی دو کشور ایران و افغانستان پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که رویکردهای فقهی در این زمینه متفاوت است. در فقه حنفی، هدایای نامزدی به عنوان «هبه» محسوب شده و بازپسگیری آنها در صورتی که عین هدیه باقی مانده باشد، جایز است، مگر در مواردی خاص مانند فوت یا دریافت عوض. در فقه مالکی و حنبلی، بازگشت هدایا بستگی به طرف فسخکننده دارد؛ اگر خواستگار انصراف دهد، حق استرداد ندارد، اما اگر نامزد (زن) فسخ کند، استرداد هدایا واجب است. در فقه شافعی، به دلیل اصول اخلاقی نیکوکاری، بازپسگیری هدایا غیرمجاز است. در فقه امامیه، هدایای نامزدی با شرط ضمنی به امید وقوع ازدواج اعطا میشود؛ لذا در صورت فسخ نامزدی باید مسترد گردد. در قوانین مدنی ایران و افغانستان نیز تفاوتهایی در نحوه بازپسگیری هدایای نامزدی مشاهده میشود. در قانون افغانستان (ماده ۶۵) با تبعیت از فقه مالکی و حنابله حق استرداد هدایا به انصرافگیرنده بستگی دارد و اگر هدیهدهنده انصراف دهد، حق بازپسگیری ندارد. در قانون ایران (ماده ۱۰۳۷) هدایای مصرفی پس از استفاده غیرقابل بازگشت هستند، اما هدایای غیرمصرفی مانند طلا باید عیناً مسترد شوند و هدیه دهنده حق رجوع دارد.
