شناسایی و اعتبارسنجی شاخصها و معیارهای ارزیابی کیفیت دسترسی همگانی به خدمات اطلاعاتی و فناوری اطلاعات و ارتباطات در کتابخانههای عمومی کشورهای منتخب خاورمیانه
نویسندگان
1 علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران،ایران
2 علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران،ایران
3 علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران،ایران
doi
10.30473/mrs.2026.77422.1692چکیده
هدف پژوهش حاضر شناسایی و اعتبارسنجی شاخصها و معیارهای ارزیابی کیفیت دسترسی همگانی به خدمات اطلاعاتی و فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در کتابخانههای عمومی کشورهای منتخب خاورمیانه است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–اکتشافی است. گردآوری دادهها با بهرهگیری از مطالعات کتابخانهای و روش دلفی انجام شد. در مرحله نخست، شاخصهای اولیه ارزیابی کیفیت دسترسی همگانی از متون و منابع چاپی و الکترونیکی مرتبط استخراج گردید. سپس این شاخصها طی چند دور دلفی و با مشارکت ۱۶ نفر از صاحبنظران حوزه علم اطلاعات و کتابخانههای عمومی که به روش نمونهگیری گلولهبرفی انتخاب شده بودند، مورد بررسی و اعتبارسنجی قرار گرفت. تحلیل دادهها به شیوه کیفی انجام شد.یافتههای پژوهش نشان داد ارزیابی کیفیت دسترسی همگانی به خدمات اطلاعاتی و ICT در کتابخانههای عمومی کشورهای منتخب خاورمیانه در چهار بعد اصلی شامل توانمندسازی کاربران، دسترسی به منابع اطلاعاتی، کاهش شکاف دیجیتالی و عدالت اطلاعاتی قابل تبیین است. در بعد توانمندسازی کاربران، شاخصهایی نظیر آموزش سواد اطلاعاتی و دیجیتال، یادگیری مادامالعمر و سواد هوش مصنوعی از اهمیت بالایی برخوردار بودند. در بعد دسترسی به منابع، دسترسی آزاد به منابع تخصصی، بهداشتی، کشاورزی و پژوهشی بیشترین اهمیت را داشت. همچنین توسعه زیرساختهای دیجیتال، دسترسی همگانی به اینترنت و توجه به نیازهای اطلاعاتی گروههای خاص اجتماعی بهعنوان مؤلفههای کلیدی کاهش شکاف دیجیتالی و تحقق عدالت اطلاعاتی شناسایی شد. نتایج پژوهش میتواند مبنایی علمی برای برنامهریزی، سیاستگذاری و ارتقای کیفیت خدمات اطلاعاتی و دیجیتال در کتابخانههای عمومی فراهم آورد.
