فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بررسی بایگانی عکس‌های دوره قاجار نشان می‌دهد که دوربین عکاسی در دست شاه، اشراف و عکاسان وابسته به دربار، نه‌ فقط چهره‌ی رجال و اماکن، بلکه خدمه و بردگان را نیز در قاب خود ثبت کرده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از نظریه کنشگر-شبکه، به تحلیل بازنمایی بردگان در این عکس‌ها می‌پردازد. هدف اصلی آن است که از طریق بررسی روابط میان کنشگرانِ انسانی (بردگان، عکاس، شاه، درباریان و اشراف و ...) و غیرانسانی (دوربین، قاب، اشیاء صحنه، ترکیب‌بندی، عکس‌نوشت و آلبوم و ...)، نشان دهد تصویر چگونه به‌مثابه‌ی «میدانِ ترجمه» عمل کرده و در تثبیت یا بازتعریف منزلت نژادی-اجتماعی نقش ایفا کرده است. این پژوهش کیفی و از نوع اکتشافی است و با رویکرد نظریه‎پردازیِ برآمده از داده، انجام شده است. با نمونه‌گیری نظری و هدفمند، بیش از پانصد تصویر تاریخی از مجموعه‌های کاخ گلستان، پروژه زنان قاجار و آرشیوهای خصوصی گردآوری شده و در پنج مرحله شامل مشاهده، کدگذاری، شناسایی کنشگران، تحلیل ترجمه و تفسیر نهایی بررسی شده است. تحلیل تماتیک نشان داد فرایند بازنمایی بردگان در چهار لایه ترکیب‌بندی فضایی، فناورانه-نوری، نوشتاری-آلبومی، و نمادین-ایدئولوژیک سامان یافته است. عناصر غیرانسانی همچون صندلی، نور محیط، وضوح، قاب‌بندی، عنوان‌گذاری و جایگیری در آلبوم، عاملیت فعّال در شکل‌دهی به تصویر و ترجمه‌ی منزلت بردگان داشته‌اند. این مقاله، با صورت‌بندی نظریه‌ی «شبکه‌ دیداری سلطه»، نشان می‌دهد عکس قاجاری نه صرفاً بازنمایی، بلکه شبکه‌ای از کنشگران است که مناسبات قدرت، نژاد و طبقه را در قالب دیداری ترجمه و تثبیت می‌کند.