فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اگرچه ارزیابی روایی و پایایی از دیرباز مورد توجه محققان کمّی وجود داشته، اما این مفاهیم برای پژوهشگران کیفی مورد بحث بوده است. با توجه به اینکه تحقیقات کیفی در دنیای واقعی انجام می‌شود، می‌تواند در زندگی افراد پیامدهایی داشته باشد. بنابراین، لازم است نتایج این تحقیقات قابل اعتماد باشد. بدین ‌منظور باید روایی و پایایی در این تحقیقات جهت جلب اعتماد مخاطب نسبت به نتایج حاصل از تحقیق کیفی و افزایش اعتبار آن بررسی گردد. پژوهش حاضر با هدف ارائه مجموعه‌ای از روش‌های ارزیابی روایی و پایایی در تحقیقات کیفی انجام شده است. در پژوهش حاضر از مرور نظام‌مند جهت دستیابی به اهداف پژوهش بهره‌گیری شده است؛ زیرا این نوع پژوهش بدون ایجاد محدودیت زمان و محدوده تحقیق، به بررسی مجموعه جامعی از مطالعات مرتبط با موضوع پژوهش می‌پردازد. بر همین مبنا کلیدواژه‌های مد نظر در پایگاه داده «وب‌‌آو‌ساینس» مورد جست‌وجو قرار گرفته و 100 مقاله استخراج شد. پس از سه مرحله پالایش مقالات که شامل مقالات پژوهشی و مروری انگلیسی‌زبان بود و در نهایت، با بررسی متن آن‌ها تعداد 48 مقاله مرتبط با موضوع منتشرشده طی سال‌های 1993 تا 2023 یافت شد و مبنای جمع‌آوری اطلاعات قرار گرفت. افزون ‌بر آن، محیط گرافیکی بیبلیوشاینی متعلق به کتابخانه بیبلیومِتریکس نرم‌افزار R (که یک بسته نرم‌افزاری منبع‌باز است) و همچنین، نرم‌افزار «وُس‌ویووِر» نیز برای توصیف داده‌های پژوهش مورد استفاده قرار گرفت. در این پژوهش، مجموعه به‌نسبت جامعی از روش‌های ارزیابی روایی و پایایی استخراج گردید و در قالب روش‌های ارزیابی کمی و کیفی روایی و پایایی در تحقیقات کیفی دسته‌بندی شد. بر اساس نتایج حاصل، 55 روش کیفی و 4 روش کمی جهت ارزیابی روایی در تحقیقات کیفی و همچنین، 13 روش کیفی و 6 روش کمی نیز جهت ارزیابی پایایی در تحقیقات کیفی از مجموعه مقالات استخراج شد. ارزیابی روایی و پایایی در تحقیقات کیفی، بیشتر در تحقیقات علوم اجتماعی و پس از آن در حوزه پرستاری و مراقبت بهداشتی مورد توجه قرار گرفته است. این مسئله اهمیت روایی و پایایی در تحقیقات مرتبط با این حوزه‌ها را نشان می‌دهد. از جمله روش‌های ارزیابی روایی که بیشترین توجه را در میان محققان کسب کرده‌اند، روایی درونی، روایی بیرونی، و روایی محتواست. هر یک از این انواع روایی با مفهوم ارائه‌شده در روش‌های کمی متفاوت هستند. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، از روایی بیرونی در تحقیقاتی که روش‌های کیفیِ مطالعه موردی، تحلیل مقایسه‌ای کیفی، مصاحبه، و مطالعه مروری را به‌کار برده‌اند، بهره‌گیری شده است. روایی درونی نیز برای ارزیابی تحلیل مقایسه‌ای کیفی و مطالعه موردی به‌کار رفته است. روایی محتوا در ارزیابی روش‌های کیفی قوم‌نگاری، پدیدارشناسی، نظریه زمینه‌ای، مصاحبه، و مصاحبه شناختی استفاده شده است. در روش‌های ارزیابی پایایی تحقیقات کیفی نیز روش‌های پایایی بین ارزیاب که جزء روش‌های کمی است، در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است. بررسی این تحقیقات بیانگر آن است که این روش برای ارزیابی روش‌های پژوهش کیفیِ تحلیل محتوا، تحلیل مضمون، و مطالعه موردی به‌کار رفته است. نتایج این پژوهش می‌تواند برای محققان کیفی، داوران مقالات کیفی، و همچنین مخاطبان مطالعات کیفی جهت قضاوت در مورد اعتبار نتایج حاصل از تحقیقات مورد استفاده باشد.