فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: اهمیت ایجاد روشنه در پوشش تاجی جنگل­های  طبیعی به­عنوان قسمتی از فرآیندهای توسعه توده، بر بوم­شناسان پوشیده نیست. به نسبت اندازه فضای باز شده، تغییرات متفاوتی در ریزاقلیم منطقه ایجاد خواهد شد که در نهایت حفظ و پویایی ساختار این توده­ها را موجب می­شود. در جنگل­شناسی نزدیک به طبیعت ضمن شناخت رژیم­های آشفتگی طبیعی، تلاش می­شود تا از آنها به­عنوان الگو در مدیریت پایدار جنگل­ها استفاده شود. هدف از اعمال مدیریت مبتنی بر تقلید، حفظ، پایداری و ارتقای تنوع گونه­ای است. تقلید از آشفتگی­های طبیعی اثرهای متفاوتی را در جنگل­های تحت مدیریت نشان داده است. در برخی موارد شرایط مناسب­تری برای رشد نهال­ها و افزایش تنوع گونه­ای ایجاد شده است ولی در مواردی هم اعمال مدیریت یا بی­اثر بوده و یا اثرهای منفی ایجاد کرده است. بنابراین راهبردهای مدیریت بهینه باید مبتنی بر ارزیابی عمیق توده­های جنگلی باشد که نتایج پژوهش پیش رو، داده­های مفیدی را در این زمینه در اختیار قرار می­دهد.  مواد و روش­ها: در این پژوهش، برای تعیین تغییرات احتمالی ناشی از اجرای مدیریت، شاخص‌های تنوع گونه‌‌‌ای  علفی در روشنه‌های یک راشستان مدیریت‌شده به شیوه تک‌گزینی و یک راشستان شاهد (مدیریت­نشده) در سری یک طرح جنگلداری لیوان و بنفش تپه در استان گلستان مورد مقایسه قرار گرفت. برای این منظور تمامی روشنه­های موجود در هر جنگل پس از شناسایی و اندازه­گیری سطح، براساس تعاریف جنگل­شناسی به سه گروه کوچک (<200 مترمربع)، متوسط (200 تا 500 مترمربع) و بزرگ (>500 مترمربع) طبقه­بندی و از هر گروه سه تکرار به طور تصادفی موردبررسی قرار گرفت. نوع و درصد پوشش تمام گونه‌های علفی در پنج قطعه‌نمونه (در مرکز قطعه­نمونه و در چهار جهت اصلی جغرافیایی هر روشنه) ثبت شدند. برداشت گونه‌های علفی کف جنگل با استفاده از مقیاس تعدیل شده براون- بلانکه انجام شد. برای ارزیابی غنای گونه­های گیاهی از تعداد گونه­های گیاهی در هر قطعه‌نمونه استفاده شد. بررسی و مقایسه تنوع زیستی در قطعه‌های موردبررسی با استفاده از شاخص‌های تنوع سیمپسون و شانون وینر و برای یکنواختی از شاخص یکنواختی پایلو استفاده شد. مقایسه میانگین ‌شاخص‌ها بین دو قطعه موردبررسی با استفاده از آزمون‌های t ‌مستقل و من-ویتنی و در روشنه‌ها با اندازه­های مختلف با آزمون‌های توکی و Kruskal-Wallis انجام شد. از روش تجزیه­وتحلیل خوشه­ای برای گروه­بندی روشنه‌ها با اندازه­های مختلف استفاده شد.یافته­ها: در این پژوهش تعداد 25 گونه علفی در دو منطقه موردبررسی شناسایی شد. در روشنه‌های قطعه مدیریت‌شده و مدیریت‌نشده به‌ترتیب 17 و 21 گونه علفی شناسایی شدند. برخی از گونه‌های علفی فقط در یکی از اندازه‌های روشنه حضور داشتند، ولی برخی دیگر در هر سه طبقه اندازه روشنه شناسایی شدند. نتایج نشان داد که اختلاف معنی‌داری بین شاخص‌های غنا (7/0±2/7 در مقابل 6/0±3/8)، یکنواختی (05/0±6/0 در مقابل 04/0±5/0)، شانون (1/0±1/1 در مقابل 09/0±1/1) و سیمپسون (06/0±5/0 در مقابل 05/0±0.5) گونه‌های علفی به­ترتیب بین دو قطعه مدیریت‌شده و مدیریت‌نشده وجود نداشت. همچنین تجزیه­وتحلیل خوشه­ای نشان داد که از نظر پوشش علفی روشنه‌های منطقه مدیریت­شده قابل تفکیک از منطقه مدیریت­نشده نیستند. جالب توجه اینکه غنای گونه­ای در توده مدیریت ‌شده با اندازه روشنه کوچک (کمتر از500 مترمربع) به‌طور معنی‌داری کمتر از دیگر روشنه­های این توده بود. اختلاف معنی­داری بین دیگر شاخص­های موردبررسی بین اندازه­های مختلف روشنه­ها در قطعه مدیریت­شده و مدیریت­نشده دیده نشد.نتیجه­گیری کلی: نتایج برخی پژوهشگران نشان داده است که مدیریت جنگل می­تواند تنوع گونه‌ای درختی را نسبت به جنگل‌های مدیریت‌نشده افزایش دهد ولی در پژوهش پیش رو، مدیریت مبتنی بر شیوه تک­گزینی پس از گذشت یک دوره 10 ساله تأثیر معنی­داری بر ترکیب و تنوع پوشش علفی در روشنه‌های ایجاد­شده نداشت. البته لازم به یادآوری است که نوع مدیریت جنگل می‌تواند تنوع زیستی را در مقیاس منطقه‌ای تحت تأثیر قرار دهد بدون اینکه تغییری در مقیاس محلی ایجاد شود. همچنین تأثیر مدیریت جنگل بر تنوع گیاهی به شرایط زیستی و غیرزیستی و رویکردهای مدیریت جنگل بستگی دارد. نتایج برخی از پژوهش­ها نشان داده است که فراوانی گونه­های علفی در کف جنگل به فراوانی گونه­های درختی بستگی دارد. بنابراین در یک راشستان خالص که تعداد گونه­های درختی نسبت به یک جنگل آمیخته کمتر است، پایین بودن فراوانی گونه­های پوشش کف دور از انتظار نخواهد بود. در هر صورت، ارزیابی دقیق اثرهای مدیریت­های اعمال شده نیازمند بررسی­های بیشتر ویژگی‌های فلورستیک و خاکی روشنه‌ها در دوره­های زمانی مختلف پس از اجرای برش­ها است.