فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: جنگل‌های هیرکانی از نظر حفظ ذخایر ژنتیکی و وجود برخی از گونه‌های گیاهی که منحصر به این ناحیه رویشی بوده دارای اهمیت هستند. بنابراین بررسی بیشتر ویژگی‌های این جوامع جنگلی به­منظور مدیریت بهینه با هدف حفظ تنوع در این جنگل‌ها همواره یک ضرورت اجتناب­ناپذیر است. یکی از این ویژگی­ها، پویایی ساختار بوده که بر عملکرد بوم­سازگان تأثیر می­گذارد و با مدیریت جنگل و آشفتگی­های طبیعی اصلاح می­شود. از این­رو، هدف اصلی این پژوهش بررسی تنوع ساختاری مراحل تحولی در جنگل‌های مدیریت­شده آمیخته راش شرقی است.مواد و روش­ها: یک محدوده 10 هکتاری در توده‌های مدیریت­شده پارسل شماره 514 سری پنج طرح جنگلداری صفارود (اشکته­چال) که تعداد 42 موزاییک از مراحل تحولی اولیه، بلوغ و پوسیدگی، بدون درنظر گرفتن اندازه­ و شکل آن شناسایی و انتخاب شدند. درختان داخل هر موزاییک شماره‌گذاری شده و مورد آماربرداری 100 درصد قرار گرفتند. موقعیت مکانی تمامی درختان که دارای قطر برابرسینه بیشتر از 5/7 سانتی­متر بودند با استفاده از فاصله و آزیموت پایه‌ها نسبت به یکدیگر برای هر درخت ثبت شد. پس از شماره‌گذاری درختان، ویژگی­هایی مانند قطر برابرسینه و ارتفاع درختان اندازه­گیری شد. سپس درختان براساس قطر برابرسینه به چهار کلاسه کم‌قطر (<35 سانتی­متر)، میان‌قطر (50-35 سانتی­متر)، قطور (75-50 سانتی‌متر) و خیلی قطور (>75 سانتی­متر) تقسیم‌بندی شدند. برای کمی‌سازی ساختار هر موزاییک در توده­های مورد بررسی، از مجموعه­ای از شاخص‌های مختلف ساختاری براساس سه ویژگی تنوع الگوی مکانی، تنوع آمیختگی و تنوع ابعاد درختان استفاده شد. پس از تجزیه و تحلیل داده­های آماری، مشخصه‌های ساختاری توده شامل شاخص­های تمایز قطری، تمایز ارتفاعی، زاویه یکنواخت، میانگین فاصله تا نزدیک ترین همسایه­ها، آمیختگی و کلارک و ایوانز در موزاییک‌ها محاسبه شدند. برای بررسی تنوع موقعیت مکانی درختان از شاخص‌های زاویه یکنواخت و کلارک و ایوانز استفاده شد. همچنین برای بررسی آمیختگی گونه‌ای نیز از شاخص آمیختگی و برای بررسی تنوع ابعاد درختان در هر موزاییک مرحله تحولی، از شاخص‌های تمایز قطری و تمایز ارتفاعی استفاده شد. تراکم درختان نیز با استفاده از شاخص فاصله تا نزدیک­ترین همسایه­ها اندازه‌گیری شد.یافته­ها: مرحله تحولی اولیه با 18 موزاییک، بیشترین و مرحله تحولی بلوغ با 11 موزاییک، کمترین فراوانی را به خود اختصاص دادند. مساحت موزاییک‌ها از 292 تا 5145 مترمربع متغیر بود. در مجموع در توده­های موردبررسی، مرحله اولیه دارای بیشترین و مرحله پوسیدگی دارای کمترین سطح در منطقه موردبررسی بودند. مرحله تحولی اولیه و پوسیدگی به ترتیب با متوسط 427 و 212 اصله در هکتار به ترتیب بیشترین و کمترین فروانی درختان سرپا در هکتار را به خود اختصاص دادند. متوسط سطح مقطع در هکتار در مراحل تحولی اولیه، بلوغ و پوسیدگی به ترتیب 75/38، 26/42 و 63/37 مترمربع در هکتار اندازه‌‌گیری شد. مقدار شاخص میانگین فاصله تا نزدیک‌ترین همسایه در موزاییک­های مراحل تحولی اولیه، بلوغ و پوسیدگی به­ترتیب به­طور متوسط 39/4، 96/4 و 76/5 متر به­دست آمد. مقدار شاخص کلارک و ایوانز در هر سه مرحله تحولی کمتر از یک به­دست ­آمد که بیانگر این است که درختان در تمامی قطعات از الگوی پراکنش کپه‌ای برخوردار هستند. مقدار شاخص زاویه یکنواخت در تمام مراحل 5/0 و بیشتر از 5/0 محاسبه شد که نشان­دهنده الگوی پراکنش کپه‌ای درختان است. مقدار متوسط شاخص آمیختگی در موزاییک­های مراحل تحولی اولیه، بلوغ و پوسیدگی به­ترتیب 31/0، 27/0 و 18/0 به­دست ­آمد. همچنین میانگین شاخص تمایز قطری در مراحل تحولی اولیه، بلوغ و پوسیدگی به­ترتیب 43/0، 37/0 و 43/0 محاسبه شد. میانگین شاخص تمایز ارتفاعی در مرحله اولیه 31/0، بلوغ 28/0 و مرحله پوسیدگی 33/0 به­دست ­آمد. نتیجه­گیری کلی: با توجه به اقدامات مدیریتی در توده‌های راش موردبررسی، نتایج کمی‌سازی ساختار توده‌ها به تناسب موزاییک‌های مراحل تحولی مختلف، می‌تواند به­عنوان یک راهنما و الگو برای مدیریت دیگر توده‌های جنگلی مشابه مورد استفاده قرار گیرد. همچنین مشخصه‌ها و توابع مورد استفاده در این پژوهش می‌توانند به­عنوان شاخص‌هایی برای سنجش دخالت‌های انجام­شده (اجرای اقداماتی مانند عملیات‌ پرورشی و نشانه‌گذاری) و همچنین پایش مراحل تحولی در این توده‌ها در طی زمان مورد استفاده مدیران جنگل قرار گیرند. تنوع ساختاری جنگل‌های مدیریت­شده ناهمسال بین مراحل مختلف تحولی متفاوت است. بنابراین، برای درک چگونگی تأثیر اقدامات مدیریتی بر پویایی ساختاری کوتاه‌­مدت در جنگل‌های راش بایستی پژوهش‌های مشابه در سری‌های زمانی پنج تا 10 ساله در توده‌های موردبررسی انجام شود.