فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پژوهش حاضر با هدف شناسایی الزامات فنی حفاظت از کپی‌رایت منابع اطلاعاتی در سامانه‌های اطلاعاتی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و سپس ارزیابی آنها انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی است به این دلیل که شناسایی الزامات فنی می‌تواند به بهبود حفاظت از حقوق پدیدآورندگان در سامانه‌ها کمک کند. برای گردآوری داده‌ها از رویکرد کیفی استفاده شده و روش تحلیل اسنادی، تحلیل مضمون و فن دلفی فازی به کار رفته است. جامعه پژوهش شامل سامانه‌های سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و تعداد 21 نفر (10 نفر در مصاحبه و 11 نفر در پنل دلفی) از متخصصان حوزه کتابخانه‌های دیجیتال، فناوری اطلاعات و سامانه‌های اطلاعاتی برای شرکت در مصاحبه و پنل دلفی هستند. سامانه‌های موردمطالعه عبارتند از: سامانه منابع دیجیتال، شبکه کتابخانه‌های کشور، شبکه مراکز اسناد کشور، بانک نشریات ایران، فهرستگان نسخ خطی، سنا (سامانه نشریات ایران)، سامانه نشریات علمی ایران. برای تحلیل داده‌ها از کدگذاری و مقوله‌بندی مفاهیم در قالب کدگذاری باز برای تحلیل اسنادی و تحلیل مضمون استفاده شد. تحلیل کیفی داده‌ها با روش تحلیل مضمون به صورت دستی و با استفاده از نسخه 2020 نرم‌افزار مکس.کیو.دی.ای انجام شد. همچنین برای تحلیل شاخص‌ها در روش دلفی فازی، از پیمایش توصیفی استفاده شد و محاسبات با استفاده از اکسل صورت گرفت. برای نمایش و ترسیم بهتر شاخص‌ها، نرم‌افزار Tableau نسخه 2018 به کار رفته است. یافته‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون بیانگر شناسایی 70 شاخص الزامات فنی پیشگیرانه است. این شاخص‌ها در اختیار 11 خبره قرار گرفت و پس از دو دور انجام پنل دلفی فازی، توافق بر روی 69 شاخص که شامل 12 مولفه بودند، صورت گرفت. در نهایت شاخص "استفاده از آدوب ریدر و سایر ابزارها" از سیاهه وارسی حذف شد. استفاده از رویکرد مثلث‌سازی روش‌شناختی تاییدی بر اعتبار پژوهش است. یافته‌ها نشان می‌دهد، در سامانه‌های موردبررسی، اغلب شاخص‌های فنی مربوط به الزامات فنی پیشگیرانه استفاده نمی‌شود. امنیت شبکه؛ استانداردها و چارچوب‌ها؛ احراز هویت؛ ابزارهای خوانش دیجیتال؛ حفاظت دیجیتال؛ سیستم‌های پرداخت؛ فراداده حقوقی؛ کنترل دسترسی؛ کنترل کپی؛ مجوز؛ مخزن دیجیتال و نقل و انتقال، 12 مولفه الزامات فنی پیشگیرانه را شکل داده‌اند. همچنین یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که سامانه‌های دیجیتالی و کتابشناختی از نظر بهره‌گیری از الزامات فنی پیشگیرانه برای رعایت کپی‌رایت نیز در سطح ضعیفی قرار دارند. نتایج این پژوهش استفاده از الزامات فنی از جمله: ریزدانگی، تدوین سیاست کپی‌رایت و استفاده از فراداده حقوقی، توسعه و روزآمدنگه‌داشتن سامانه‌ها و ارتباط و تعامل با شرکت پشتیبان نرم‌افزار، استاندارد متس و بهره‌گیری از مخزن دیجیتالی را در سامانه-های مورد مطالعه به منظور حفاظت از حقوق پدیدآورندگان و ذینفعان آثار پیشنهاد می‌دهد.