فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در نظام­های ­کیفری جعل «فرض آگاهی بر حکم قانونی» و ارزش اثباتی آن به­دلیل استثناهای نسبتاً فراوان و نقض عدالت و انصاف، کارکرد عامّ خود را از دست داده است. در قانون­ مجازات ­اسلامی مصوب­1392 به‌دلیل ارتباط بین جهل با مقوله دیگری با عنوان «شبهه»، انعطاف بیشتری در برابر پذیرش جهل به‌عنوان عذر قانونی به­چشم می­خورد. با­ این ­حال، معیار­ روشنی برای تشخیص موارد تأثیر جهل بر شبهه­دارئه در مواد 120 و 121­ ق.م.ا مقرّر ­نشده ­است.همچنین، در برخی منابع ­فقهی، جهل یکی از موانع مسئولیت کیفری عنوان شده ­است، امّا در شرایط مسموع ­بودن ادعای جهل، یعنی جنبه ­ثبوتی، اختلاف­نظرهایی وجود دارد. نقش مؤلفه­هایی مانندِ: «ملتفت­ نبودن به ­وجود حکم قانونی»،«فرصت و امکان متعارف برای تحصیل علم»،«استفسار و تلاش برای دریافت حکم صحیح قانونی» و «ابتنایِ باور مرتکب بر اسباب­ معقول» در تعیین شرایط «جهلِ­ بخشوده شده» قابل­ملاحظه است. قائلان پذیرش ادعای­ جهل به‌عنوان شبهه­دارئه نیز از حیث­ اثباتی، معیارهای ­گوناگونی مانند «تقصیری نبودن» یا «صادقانه یا منطقی­بودن باور مرتکب» و یا «غیرقابل اجتناب بودن جهل» را مطرح کرده­ و اغلب فقها نیز عذر ­شرعی محسوب­شدن جهل را شرط ­دانسته­اند. آنچه به‌عنوان نتیجه از پژوهش حاصل می­شود آن است که تحقّق معذوریت عرفی که ناشی از توجه به کرامت ذاتی انسان است، روح­تسامح کیفری و عدول از رویکرد سزاگرایی را در قانون ­مجازات ­اسلامی 1392 می­پروراند.