فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

توجه به ابعاد تعامل به‌عنوان مفهومی اساسی در محیط‌های رایانه‌ای برای درک و ترسیم کارکرد روانی و رفتارهای کاربران و در نتیجه، طراحی بهینه نظام‌های بازیابی تعاملی اطلاعات ضروری است. از طرف دیگر، مسئله تعامل به‌دلیل ماهیت پیچیده‌ای که دارد، توجه همزمان به عوامل شخصی-شناختی، رفتاری و محیطی کاربران در فرایند بازیابی اطلاعات و درک درست این مؤلفه‌ها را می‌طلبد. از این ‌رو، هدف پژوهش حاضر ارائه چارچوب و تعیین عناصر اصلی و فرعی تعامل بازیابی اطلاعات مبتنی بر نظریه شناختی‌ـ ‌اجتماعی «بندورا» و توسعه سیاهه وارسی بعد تعامل بازیابی اطلاعات در کتابخانه‌های دیجیتال مبتنی بر این نظریه است. پژوهش حاضر‌ در دو مرحله به‌ روش کتابخانه‌ای و پیمایشی، یعنی نظرسنجی از خبرگان و پانل «دلفی» انجام ‌شده است. نخست، با بررسی متون مختلف، مؤلفه‌های مختلف تعامل در سامانه‌های کتابخانه‌های دیجیتال و همچنین، مؤلفه‌های تأثیرگذار نظریه شناختی‌ـ‌ اجتماعی در رفتار اطلاعاتی استخراج و ارزیابی شد. سپس، ابعاد و مؤلفه‌های تعامل مبتنی بر نظریه شناختی-اجتماعی با استفاده از آرای خبرگان دانشگاهی برآوُرد و در پرسشنامه‌ای در قالب طیف «لیکرت» پنج‌گزینه‌ای تنظیم و اعتبارسنجی گردید. مؤلفه‌های اصلی شامل سه بعد تعامل با اطلاعات، تعامل با رابط کاربری و تعامل با وظایف، و مؤلفه‌های فرعیِ هر یک از آن‌ها گروه معلول، و نظریه شناختی-اجتماعی با سه مؤلفه اصلی شخص، محیط، و رفتار، گروه علت‌ها را تشکیل می‌دهند. جامعه خبرگان، بر اساس روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی، شامل ۱۷ متخصص حوزه بازیابی اطلاعات بود. با توجه به مقادیر بالای ضـریب تـوافقی «کنـدال» در دو مؤلفه شخص و رفتار حـدود ۰/۷۷ و ضریب ۰/۷۲ در مؤلفه محیط در ‌مجموع، ۶۰ مؤلفه در این سه بعد مورد توافق و اجماع واقع شد. بر اساس یافته‌های پژوهش و در ضمن مراحل دوگانه دلفی و پس از حذف مؤلفه‌هایی با میانگین کمتر از عدد ۳ در طیف «لیکرت»، تعداد ۲۱ مؤلفه در بُعد شخص، ۲۰ مؤلفه در بُعد رفتار و ۱۹ مؤلفه در بُعد محیط مورد تأیید خبرگان پژوهش قرار گرفت. نتایج پژوهش حاکی از آن است که گویه اعتبار در هر سه مولفه شخص، رفتار، و محیط و گویه‌های جامعیت و پیچیدگی وظیفه کاری عینی در مؤلفه محیط و گویه دشواری وظیفه کاری ذهنی در مؤلفه رفتار از نظر خبرگان پژوهش نیز کم‌اهمیت بود و در نتیجه، حذف شدند. چارچوب به‌دست‌آمده از این پژوهش می‌تواند به‌عنوان مبنای پژوهش‌های آتی در جهت کاربست این مؤلفه‌ها با تأکید بر سه جنبه اساسی رفتار کاربر در طراحی بهینه نظام‌های بازیابی تعاملی اطلاعات قرار گیرد. .