فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای کمّی و انتقادی پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه کتابخانه‌های دیجیتالی پژوهشگران ایرانی از منظر روش تحقیق، جامعه پژوهش، موضوعات، نویسندگان و وابستگی سازمانی آن‌ها و نتایج حاصل از این پژوهش‌ها انجام شد. روش پژوهش تحلیل محتوای کمّی است و برای این منظور اطلاعات نویسندگان، عنوان، چکیده، کلیدواژه‌های مقالات و پایان‌نامه‌های مربوط به این حوزه مورد تجزیه ‌و تحلیل قرار گرفت. جامعه آماری پژوهش شامل 208 برونداد پژوهشی ایران (137 مقاله و 71 پایان‌نامه) در حوزه کتابخانه‌های دیجیتالی است که تمام آن‌ها بر مبنای ملاک اعتبار درون‌سنجی برگزیده شدند و برای استخراج داده‌های مورد نیاز پژوهش، پژوهش‌های انجام‌شده با هدف تحلیل محتوای کمّی و انتقادی در حوزه کتابخانه‌های دیجیتالی انجام گرفته است. از نظر محل انتشار و انجام پژوهش، در مقالات پژوهشی، مجله علمی-پژوهشی «پردازش و مدیریت اطلاعات» با فراوانی (12)؛ در مقالات ترویجی، مجله «کتاب ماه کلیات» با فراوانی (12)؛ و در پایان‌نامه‌های تحصیلی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال با فراوانی (12)، بیشترین آمار را به‌دست آوردند. از نظر موضوعات به‌کاررفته نتایج نشان داد که موضوعات «ارزیابی کتابخانه‌های دیجیتالی»، «مفاهیم کتابخانه‌های دیجیتالی، مجازی و الکترونیک»، «امکان‌سنجی ایجاد کتابخانه دیجیتال» و «محیط رابط کاربر کتابخانه‌های دیجیتالی» بیشترین فراوانی را کسب کردند. نتایج تحلیل محتوا گویای آن است که موضوع کتابخانه‌های دیجیتالی در پژوهش‌های پیشین در سال‌های اخیر فرایند رو به رشدی داشته و موضوعات جدیدی از جمله وب معنایی، هستی‌نگاشت، یکپارچه‌سازی و سازماندهی معنایی در این حوزه توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. همچنین، بررسی پژوهش‌ها نشان داد که اولاً، بخش عمده تحقیقات درصدد معرفی و ترویج مفهومی و مصداقی کتابخانه دیجیتالی بودند، یعنی دانشی که عمده آن به‌زبان انگلیسی موجود است. ثانیاً، موضوع بخش زیادی از تحقیقات تکراری است. ثالثاً، پژوهشی که از نظر مفهومی و یا خلق فناوری به توسعه حوزه کتابخانه دیجیتالی بپردازد، یافت نشد. اضافه بر این، نتایج تحقیق برخی کژی‌های روش‌شناسی تحقیقات پیشین را نشان داد که نمونه بارز آن ذکر روش‌های تحقیقی است که در برخی مقالات توسط پژوهشگران به‌عنوان روش تحقیقی برگزیده شده که مستند نیستند و این مسئله کاملاً قابل تأمل است. در مجموع، بررسی موضوعات مورد مطالعه و سیر زمانی انجام آن‌ها در حوزه نظری و کاربردی کتابخانه‌های دیجیتالی در ایران، منجر به شناسایی خلأهای پژوهشی مربوط به این حوزه شد. بنابراین، به پژوهشگران پیشنهاد می‌شود به سایر جنبه‌های کتابخانه‌های دیجیتالی که مورد بررسی قرار نگرفته و یا مطالعات کمتری به آن جنبه‌ها اختصاص داده شده، بپردازند.