تحقیقی درنسبت أحدیت با الوهیت از دیدگاه ابنعربی
نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف و اموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران،
doi
10.22034/iw.2026.576652.1877چکیده
پژوهش حاضر تبیین چرایی تعابیر متنوع و گاه متناقض ابنعربی از مقام أحدیت و نسبت آن با مرتبه الوهیت است؛ تعابیری که موجب قرائتهای متفاوت شارحان مکتب او در باب جایگاه أحدیت در مراتب غیب شده است. پرسش اصلی آن است که ابنعربی چگونه از یکسو أحدیت را عین ذاتِ غیبالغیوب و ورای هر نسبت با خلق میداند و از سوی دیگر از اولین مرتبه تجلی در ساحت الوهیت، به احتساب اسماء و صفات، با عنوان أحدیت سخن میگوید و این دو سطح ظاهراً ناسازگار را در یک نظام هستیشناختی واحد جمع میکند. هدف پژوهش، بازخوانی نظاممند آثار ابنعربی برای تبیین تعابیر مختلف از أحدیت در نسبت با الوهیت در دو سطح هستیشناسی و معرفتشناسی و رویکرد خلقی و حقی او به این اصطلاح است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی ـ کتابخانهای است؛ بدین معنا که با استخراج تعابیر ابنعربی درباره أحدیت از فتوحات مکیه، فصوصالحکم و رسائل مرتبط، و نیز تحلیل دیدگاه برخی شارحان، مفاهیم کلیدی، طبقهبندی و تحلیل مفهومی شدهاست. یافتهها نشان میدهد که رویکرد ابنعربی به أحدیت و استفاده او از تعابیر و توصیفات متفاوت برای آن برآمده از اعتبار دو وجه ذاتی و خلقی برای عالم الوهیت بوده و بسیاری از موارد تناقضنما در عبارتهای ابنعربی ناشی از غفلت از این دوگانگی روشی است. بنابراین أحدیت در اندیشه ابنعربی نه یک مرتبه یگانه، بلکه نحوههای متفاوت حضور ذات در مراتب غیب و نیز نحوه مواجهه عبد در شناخت آن مرتبه است. اینگونه أحدیت در نسبت با الوهیت، الگویی تازه برای فهم توحید و نسبت حق و خلق عرضه میکند.
