فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

جست‌وجوی مؤثر در آثار ادبی فارسی نقش مهمی در استخراج دانش‌ها و بینش‌های جدید از اندیشة مفاخر ادبی ایران ایفا می‌کند؛ اما ادبیات کلاسیک فارسی، به‌ویژه آثار عرفانی همچون مثنوی معنوی مولانا، سرشار از لایه‌های استعاری و مفاهیم چندمعنایی است. این ویژگی موجب می‌شود که روش‌های متداول جست‌وجوی متنی در بازیابی دقیق و معنادار این متون ناتوان باشند؛ زیرا چنین الگوریتم‌هایی اساساً بر بسامد واژگان متکی‌اند و روابط پنهان و معنایی میان مفاهیم را در نظر نمی‌گیرند. در این پژوهش، رویکردی نوین برای جست‌وجوی معنایی در متون عرفانی فارسی ارائه ‌شده که بر ترکیب روش‌های آماری کلاسیک و گراف‌های دانش مفهومی استوار است. بدین‌سان، ابتدا جست‌وجوی پایه مبتنی‌بر کلیدواژه صورت می‌گیرد و سپس مفاهیم کلیدی از ابیات بازیابی‌شده استخراج می‌شوند. این مفاهیم با بهره‌گیری از شبکۀ معنایی واژگان ، هم‌رخدادی در متن، مترادف‌ها و ابررده‌‌ها بسط داده شدند و در قالب یک گراف مفهومی بازنمایی می‌شوند. جست‌وجوی نهایی با ترکیب یافته‌های جست‌وجوی پایه و مفاهیم بسط داده‌شده انجام می‌‌شود. آزمایش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که این روش نه‌تنها دقت جست‌وجو را افزایش می‌دهد، امکان تبیین‌پذیری و شفافیت بیشتری نیز برای کاربر فراهم می‌سازد؛ زیرا روابط مفهومی در قالب گراف به‌روشنی آشکار می‌شوند. کاربردهای این پژوهش فراتر از جست‌وجوی متنی بوده و می‌تواند در حوزه‌های علوم انسانی دیجیتال، پژوهش‌های ادبی و مطالعات عرفانی به کار گرفته شوند.