فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شناخت دقیق آثار و اندیشه‌های عارفان اسلامی، بدون آگاهی از سنت و مشرب عرفانی خاص آنان امکان‌پذیر نیست؛ زیرا نظام اندیشگانی هر عارف برآمده از اصول و مبانی سنت عرفانی و نیز آداب‌ورسوم مشربِ مربوط به اوست. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با هدف تعیین سنت و مشرب عرفانی حاکم بر دو رسالۀ «عشق و عقل» نجم‌الدین رازی و «عقل و عشق» (مناظرات خمس) علی بن ترکه اصفهانی، بر پایۀ معیارهای دو سنت عرفانی اول و دوم، به مطالعۀ تطبیقی این دو اثر می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که هر دو عارف، ازنظر غایت و هدف و رویکرد، متأثر از سنت اول عرفانی هستند؛ هرچند در دیگر آثار نجم‌الدین رازی، نشانه‌هایی از تمایل او، در این دو زمینه، به سنت دوم، دیده می‌شود. نجم‌الدین رازی به کارآمدی عقل در دستیابی به معرفت، اعتقادی ندارد؛ اما نظر علی بن ترکه، عکس اوست. به‌لحاظ ابزارهای شناخت و کشف معرفت، نجم‌الدین رازی به سنت اول و علی بن ترکه به سنت دوم تعلق دارد. «عشق»، مفهوم مهم و پُرکاربرد در رسالۀ عشق و عقل است که معنای مدنظر آن در این رساله، به سنت نخست عرفانی نزدیک است. «سکر» و «شطح»، در رسالۀ عقل و عشق نیز، از مفاهیمی است که در هر دو سنت، اشتراک لفظی و معنایی دارد. زبان عرفانی در رسالۀ نجم‌الدین رازی، از نوع عبارت؛ اما در رسالۀ علی بن ترکه ترکیبی از عبارت و اشارت است.