فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در حکایت شیخ صنعان، پیر اعمالی برخلاف شریعت و عرف جامعۀ اسلامی انجام می‌دهد؛ بااین‌حال بر لزوم وجود پیر و اطاعت بی­چون­وچرا از وی، حتی در اعمال خلاف شریعت، تأکید شده است. در غزلیات عطار، واژۀ «پیر» بارها تکرار شده و در دو معنی لغوی «فرد مسن» و «ریش و موی سپید» و اصطلاح «مرشد و راهنما» در سلوک عرفان به کار رفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی ویژگی­های پیر در غزلیات عطار و تأثیر حکایت شیخ صنعان بر این ویژگی­ها انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل محتوا بوده و جامعۀ آماری آن، همة غزلیات عطار نیشابوری است. با بررسی حکایت شیخ صنعان در منطق­الطیر، می­توان ویژگی­های برجستۀ وی را به این شرح دسته‌بندی کرد: عاشق ترسازاده­ای شدن، خمرنوشی، زنار بستن، خرقه­سوزی، بت­پرستی/ کافر شدن، سوزاندن قرآن، خوکبانی و اسلام تازه‌کردن. در میان این ویژگی­ها، خمرنوشی، زنار بستن و خرقه­سوزی، در توصیف پیر در غزلیات عطار، برجسته‌تر به نظر می‌رسند. به نظر می­رسد عطار نیشابوری، تعلق خاطر و شیفتگی خاصی به شیخ صنعان داشته و صفات و ویژگی­های او را به دیدۀ اقبال می­نگریسته است. به همین دلیل، در اغلب ابیاتی که عطار از پیر نام می‌برد، نشانی از شیخ صنعان دیده می­شود. به نظر می­رسد عطار آگاهانه و با هدف بیان مفاهیم عرفانی، به شیخ صنعان تلمیح زده است. گویی عطار در غزلیات، با تکرار ویژگی­های شیخ صنعان به شیوه‌های مختلف، از چهرۀ پیر عرفانی خود پرده برمی­دارد.