فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

این پژوهش به تحلیل بخت و مسئولیت اخلاقی تراژیک رستم در داستان «رستم و سهراب» در شاهنامه می‌پردازد و با بهره‌گیری از نظریۀ «بخت اخلاقی» و مفهوم «پشیمانی فاعل» برنارد ویلیامز و بسط آن توسط تامس نیگل با طرح چهار نوع بخت اخلاقی، تأثیر عوامل خارج از اختیار فاعل را بر شکل‌گیری قضاوت‌های اخلاقی بررسی می‌کند. مسئلۀ محوری مقاله این است که چطور نیت محتملاً خیرخواهانۀ رستم در اثر دخالت بخت و پیامدهای ناخواسته به فاجعه‌ای تراژیک منتهی می‌شود و این تجربه چگونه می‌تواند مصداقی از مسئولیت اخلاقی در عین فقدان تقصیر مستقیم باشد. چارچوب نظری پژوهش از یک‌سو بر نظریۀ بخت اخلاقی و مفهوم «پشیمانی فاعل» ویلیامز و از سوی دیگر بر چهار نوع بخت اخلاقی مورد نظر نیگل یعنی بخت «پیامدی»، «موقعیتی»، «سرشتی» و «تربیتی» متکی است. روش تحقیق، تحلیل متنی است که با تمرکز بر مضامین اخلاقی، موقعیت‌های تصمیم‌گیری و تجربۀ درونی قهرمان به تبیین نسبت میان نیت، پیامد و مسئولیت می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند که از منظر نیت، رستم شاید اخلاقاً بی‌تقصیر باشد؛ اما از منظر هر چهار نوع بخت عهده‌دار مسئولیتی می‌شود که فراتر از اختیار اوست. واکنش او در قالب پشیمانی فاعل بیانگر پذیرش مسئولیت اخلاقی خارج از اراده‌اش و تحقق معنای «تراژدی اخلاقی» است. این تحلیل نشان می‌دهد که شاهنامه با مضمون حماسه همان مسئله‌ای را بازتاب می‌دهد که در فلسفۀ اخلاق معاصر از آن با عنوان پیچیدگی‌های فاعلیت اخلاقی یاد می‌شود.