فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

زهد و قناعت از مفاهیم درخور توجه در اندیشۀ عرفان اسلامی است. وجه مشترک این دو مفهوم، نوعی ریاضت‌طلبی و محروم نمودن خود از ابژه‌ای خاص است؛ به‌گونه‌ای که سالک به‌امید احراز نمودن موهبتی دیگر، بهره‌ورزی از ابژۀ مورد نظر خود را که آن را در اختیار دارد، کنار می‌گذارد. مشابه چنین وضعیتی، در مفهوم اختگی نمادین لکان دیده می‌شود. در این پژوهش، ابتدا مفهوم زهد و قناعت را براساس گزاره‌های قاطبۀ عارفان اسلامی بررسی کرده و به تبیین مفهوم اختگی نمادین لکانی پرداخته‌ایم. سپس، با استفاده از روش تحلیل کیفی و با تأکید بر مفهوم اختگی نمادین لکانی، دال زهد و قناعت را در حدیقه‌الحقیقۀ سنایی و غزلیات حافظ بررسی و ارزیابی کرده‌ایم. دستاوردهای پژوهش نشان می‌دهد که زهد در نزد سنایی، به‌مثابه دالی شناسایی شده که در ساحت ناخودآگاه دال میل حقیقی سالک را خط می‌زند و میل وی را سرکوب می‌‌کند و به‌جای آن دال میل دیگری بزرگ را برآورده می‌سازد. مفهوم قناعت در نزد سنایی، غالباً با زهد یکی است و البته او در چند موضع، کوشیده این دال را تصعید یا والایش دهد. در نزد حافظ، زهد دالی است که فقدان در دیگری را پوشش می‌دهد و رند می‌کوشد فقدان در این دال را آشکار کند. در دال قناعت، رند به‌جای این‌که با سرکوب میل مواجه باشد، با میل به سرکوب روبه‌روست که در پی آن، ژوئیسانس را تجربه می‌کند.