بازنمود هویّت اجتماعی در «خانة سریویلیِ» نیما یوشیج
نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
doi
10.30479/irpli.2024.20085.1131چکیده
پس ازاستقرارنظام سلطنتی پهلوی،تغییراتی بنیادین درساختارجامعة ایران اتفاق افتادبه گونهای که تمامی ابعادزیستی، مذهبی وفرهنگی کشوررامتأثر کرد.مظاهرنوین تمدّن غرب،به سرعت جایگزین زندگی سنتّی رایج شدوبازتاب آن درادبیّات عصربه صورت گسترده نمودیافت.نیمایوشیج ـپدر شعرنوی فارسی ـدرزمره پیشگامانی است که سرگشتگی حاصل ازاین دگرگونیهارادرسرودههای خودترسیم کرده است.منظومة«خانة سریویلی»به عنوان نخستین شعرروایی بلنداودرقالب آزاد،به دلیل ماهیّت اجتماعی ونیزبافت نمایشی ودراماتیک،از برجستهترین نمونههای شعرمعاصردراین حیطه است که درحوزة مطالعات نشانهشناختی نیزقابل تأمّل است.مایکل ریفاترازشاخصترین نظریهپردازان قرن بیستم درشاخة نشانهشناسی ودرزمره ساختارگرایان هرمنوتیک است که باترسیم الگویی جدیدبه تبیین ماهیّت و کارکردشعرو گرهگشایی ازدشواریهای معنایی آن پرداخته است.پژوهش حاضربرآن است تابه شیوة توصیفی ـتحلیلی منظومة«خانة سریویلی»نیمارابر اساس مبانی نظریة ریفاتربررسی کند.علاوه براین در پی اثبات آن است که سرودة مذکور،محصول بسط خاستگاه «پیشرَوی خزندة تمدّن نوین وچگونگی تسلیم جوامع سنّتگرادر برابر آن» است.این خاستگاه ازطریق فرایندهایی همچون منظومههای توصیفی،تبدّل،انباشت و تعیّن چند عاملی گسترش یافته است. بدین ترتیب میتوان دریافت نیما در فرایند« انباشت» در زنجیرة نخست یعنی« شادمانی» به منظور حقیقتنمایی بیشتر و اثبات اصالت ارزشهای اجتماعیِ کهن، واژگانی عینیتر را برگزیده است. در بخش «منظومههای توصیفی»، منظومة «سریویلیِ شاعر» به دلیل داشتن اقمار فلکیِ بیشتر، فراتر از منظومة « شیطان» قرار میگیرد. این امر مؤید آن است که شعر، گرد محور این شخصیّت به عنوان مظهر جوامع سنتّی و اموری که بر آن مترتّب است میچرخد و نیما آن را بر شهرنشینی جدید ارجح میداند. به مدد فرآیند «بسط» نیز موضوع انتزاعیِ «یأس و تسلیم و آشفتگی ناشی از بحران هویّت اجتماعی» را به سه ایماژ متعیّن تبدیل کرده است.