فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حکمیت مک‌ماهون در ادامۀ سیاست‌های استعماری بریتانیا برای تثبیت افغانستان به‌عنوان منطقۀ حائل هند و رقابت با روسیه، نقطۀ عطفی در تاریخ حقابۀ ایران از هیرمند است. این پژوهش با روش تاریخی و شیوه توصیفی- تحلیلی و با هدف واکاوی روند حکمیت مک‌ماهون می‌کوشد به پرسش‌های زیر پاسخ دهد که چگونه و چرا حکمیت مک‌ماهون موجب کاهش سهم حقابۀ ایران از آب هیرمند شد؛ و نقش بریتانیا و روسیه در جهت‌دهی به این حکمیت و واکنش ایران به رأی مک‌ماهون چه بود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که برخلاف ظاهر حقوقیِ حکمیت، مأموریت مک‌ماهون ماهیتی اطلاعاتی–سیاسی داشت و از طریق نقشه‌برداری، بررسی منابع آب، شناخت ساختار اجتماعی سیستان و تحلیل مسیرهای راهبردی، درصدد تثبیت نفوذ بریتانیا بود. رقابت فعال روسیه از تحریک افکار عمومی تا فشار بر مقامات ایران در رد حکمیت تأثیرگذار بود؛ اما ضعف ساختاری دولت قاجار، فساد اداری و نبود راهبرد واحد باعث شد، ایران نتواند از منافع تاریخی خود دفاع کند. رأی نهایی که تخصیص یک‌سوم آب به ایران و دوسوم به افغانستان بود، نه‌تنها مغایر رأی گلداسمیت، بلکه در عمل زمینه‌ساز تثبیت هژمونی افغانستان در مذاکرات بعدی و کاهش پایدار حقابۀ ایران و توسعۀ آبیاری افغانستان شد.