فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

این مقاله با بازخوانی جنگ اوّل ایران و روسیه (۱۲۱۹–۱۲۲۸ق/۱۸۰۴–۱۸۱۳م) می‌کوشد از روایت‌های ساده‌انگارانه‌ای که آن را صرفاً تقابل اسلام و مسیحیت یا ایران و روسیه معرفی کرده‌اند فراتر رود و به نقش جوامع مسیحیِ وفادار به ایران بپردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه گروه‌هایی از گرجیان، ارمنیان، قبایل کوهستانی و حتی افسران فراری روس، ایران را به عنوان متحد خود در برابر امپراتوری مسیحی روسیه برگزیدند. این پرسش در چارچوب نظری «وفاداری‌های چندگانه» و رویکرد پسااستعماریِ «عاملیت بومی» بررسی شده و روش پژوهش بر پایه تحلیل اسناد فارسی، روسی و گرجی و مطالعه موردی شخصیت‌هایی چون الکساندر میرزا، ملیک‌های ارمنی و سامسون‌خان ماکینتسف استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیوندهای تاریخی با ایران از عصر صفوی، منافع اقتصادی و نگرانی از سلطه بوروکراتیک روسیه، و همچنین امید به حفظ استقلال محلی، مهم‌ترین عوامل این انتخاب بودند. این اتحادها با حمایت سیاسی و مالی قاجار تقویت شد و مقاومت‌های میدانی و تبلیغاتی گسترده‌ای را شکل داد. در مقابل، امپراتوری روسیه با سرکوب خشن، تبعید نخبگان و جابه‌جایی جمعیتی واکنش نشان داد و ساختار قدرت قفقاز را دگرگون ساخت. نتیجه پژوهش تأکید می‌کند که این جنگ نه صرفاً نزاعی دینی، بلکه صحنه‌ای از عاملیت پیچیده مردمان قفقاز بود.