فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

   با گسترش فتوحات اعراب، از یک طرف یکپارچگی مسلمانان با ظهور گروه‌های معارضی چون خوارج به چالش کشیده شد؛ و از طرف دیگر، موضع‌گیری بخش‌هایی از ایرانیان به سمت نوعی رویارویی پیش رفت. برخی طبقات همانند موالی که در موقعیت فرودستی قرار داشتند، ظهور فرقه‌های سیاسی- مذهبی مانند خوارج و شیعه را فرصتی برای کسب شرایط مناسب‌تری تلقی می‌کردند. این مقاله در صدد است با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع تاریخی، به این سوال پاسخ دهد که چه زمینه‌هایی در همگرایی موالی و فرودستان ایرانی با خوارج نقش داشته و نیز آنها چه جایگاهی در نبردهای خوارج با خلافت اموی و عباسی دارا بوده‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تقابل همه جانبه‌ی خوارج با خلافت در مراحل آغازین، در مراحل بعدی به عدم توجه به عقاید رادیکالی، به منظور همگرایی ایرانیانی چون موالی و فرودستان منتهی شده است. این امر ترجمان نوعی دگردیسی عقیدتی در نزد خوارج بود که به عواملی چون دور شدن از مناطقی مانند کوفه و بصره و گذر زمان بستگی داشت. ظهور عباسیان نیز در دگردیسی مذکور نقش داشت؛ زیرا برآمدن خلفای بغداد که به عنوان ساسانیانی با خون تازی در نظر گرفته می‌شدند، با کمرنگ ساختن عرب‌گرایی امویان و بهبود وضع موالی نیز همراه بود.