بازاندیشی روایت طبری از جنبش زنگیان؛ روایتشناسی نبرد صاحبالزنج و الموفقبالله عباسی
نویسندگان
1 استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
doi
چکیده
نقش برسازندهی روایتهای تاریخی در صورتبندی هویت مسلمانان، مورخان را به طرحاندازی ایدئولوژیک از رویدادهای تاریخ اسلام واداشته است. جنبش زنگیان یکی از این رویدادها است که نهتنها موضوع روایتپردازی ایدئولوژیک مورخان مسلمان قرار گرفت، بلکه بهمنزله عنصری نابهنجار از فضای گفتمانی جهان اسلام طرد شد. نگارنده با عنایت به آسیبی که این طرد کنندگی روایی در فهم ما از ماهیت تاریخنگاری اسلامی دارد، درصدد بازاندیشی روایت طبری از جنبش زنگیان برآمد و به طرح این پرسش پرداخت که مؤلفهها و چشماندازهای کلامی طبری چه نقشی در صورتبندی روایت او از نبرد صاحبالزنج و الموفقبالله عباسی داشت؟ روایتشناسی و بازشناسی نظم گفتمانی قرن سوم راهبرد مقاله جهت پاسخ بدین پرسش است. کاربست روش مزبور ما را بدیننتیجه رهنمون میکند که تضعیف خلافت عباسی، تسلط ترکان بر مناسبات قدرت، کشمکشهای مذهبی و اجتماعی و شکلگیری حکومتهای گریز از مرکز مهمترین مؤلفههای نظم گفتمانی قرن سوم بود که طبری را ملزم کرد تا با استناد به زاویهدیدی سنتگرایانه، خلافت عباسی را محور وحدت و بازگشت به گذشته طلایی اسلام معرفی نماید. بدینترتیب چشمانداز سنتگرایانه طبری و کاربست تکنیکهایی همچون راوی مدخلهگر، حذف دستاوردهای زنگیان، برجستهسازی دستاوردهای موفق، توصیف مستقیم و ارزشداورانه شخصیت صاحبالزنج وشخصیتپردازی غیرمستقیم و مثبت از الموفق، زمینه تلقی جنبش زنگیان بهمنزله رویدادی نابهنجار در فضای گفتمانی جهان اسلام را فراهم کرد.
