«محلِ اخلاص»؟ «محکِ اخلاص»؟ «مُخِّ اخلاص»؟ «میخِ اخلاص»؟ «محضِ اخلاص»؟ در عبارتی از صد میدان
نویسندگان
1 Department of persian language and literature, Payame Noor Unvierstiy, Tehran, Iran
doi
10.22108/jpll.2023.138485.1777چکیده
بیان مسئله: صد میدان یکی از قدیمترین آثار عرفانی به زبان فارسی است که حاصلِ مجالسِ خواجه عبداللّه انصاری در محرّم 448ق بوده است. میدانِ بیستویکم از صد میدان دربارۀ توکّل است و در آن آمده است: «توکّل قنطرۀ یقین است و عمادِ ایمان و محلِ اخلاص». این سخن در کتابهای دیگر مانند تفسیر کشف الأسرار، أنس التَّائبین و حدیقة الحقیقة نیز نقل شده است؛ امّا در دستنوشتها و چاپهای این متون، ترکیبِ «محلِ اخلاص» به چهار گونۀ دیگر نیز آمده است: «محکِ اخلاص»، «مُخِّ اخلاص»، «میخِ اخلاص» و «محضِ اخلاص». هرکدام از مصحّحانِ این متون بهگونهای این ترکیب را پذیرفته و چاپ کردهاند: سرژ دو بورکوی و علیاصغر حکمت: «محلِ اخلاص»؛ محمّدسرور مولایی: «محکِ اخلاص»؛ علی فاضل: «مُخِّ اخلاص»؛ محمّدعلی موحّد و نیز حسن نصیری جامی: «میخِ اخلاص». از میان این پنج ضبط، کدامیک درست است؟ این پژوهش به بررسی این عبارت از صد میدان در دو چاپِ اصلیِ آن پرداخته است.روش: این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با شناساییِ منابعِ گوناگونی که عبارت پیشگفته در آن آمده، در تلاش است تا با استناد به دلایل متعدّد نسخهشناسی، زبانی و بلاغی، ضبط صحیح ترکیب یاد شده را مورد بررسی قرار دهد.یافتهها و نتایج: از میان ضبطهای پنجگانۀ مذکور، ضبط برتر و صحیح «محلِ اخلاص» است. همچنین پژوهش حاضر بر اهمیّتِ یافتنِ منابع و مآخذِ مؤلّف در متونی که نسخههای خطی معتبر ندارند و اهمیّتِ شناختِ منابعِ جنبی در تصحیحِ آن متون تأکید کرده است.
