خاستگاه و تحولات ماگمایی سنگهای متاولکانیکِ پالئوزوییک زیرین (سیلورین) ماکو: نشانهای از کافتزایی پالئوتتیس (شمالباختری ایران)
نویسندگان
1 Professor, Department of Earth Sciences, Faculty of Natural Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 Professor, Department of Mining Engineering, Faculty of Engineering, Kurdistan University, Sanandaj, Iran
3 Ph.D. Student, Department of Earth Sciences, Faculty of Natural Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
4 Professor, Department of Earth Sciences, Faculty of Natural Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
doi
10.22108/ijp.2020.121834.1166چکیده
بخش گستردهای از ایرانمرکزی و البرز هنگام پالئوزوییک زیرین، بهویژه سیلورین، تحتتأثیر نیروهای کششی بوده است. برپایة ویژگیهای سنگشناختیِ کمابیش یکسان و جایگاه زمینشناسی مشترک و شباهتهای زمینشیمیایی یا کانیشناسی، بازالتهای همسن منطقة ماکو در شمالباختری و سلطانمیدان در خاور ایران بررسی و مقایسه شدند. ویژگیهای زمینشیمیایی بازالتها نشاندهندة سرشت آلکالن و محیط کششی درونصفحهای آنهاست. برپایة سنگنگاری، سرشت ماگما و محیط زمینساختی میتوان دریافت محیط پیدایش این سنگها، یکسان بوده است؛ اما فرایندهای مؤثر بر تغییر و تحول ماگما در دو منطقة یاد شده متفاوت بوده است. در منطقة ماکو، تبلوربخشی ماگمای نخستین همراه با آلایش مواد پوستهای سنگهای گوناگونی از بازالت تا ریولیت را پدید آورده است؛ اما بازالتهای سلطانمیدان، ترکیب کمابیش یکنواختی دارند و فرایند تبلوربخشی نقش کمتری را در پیدایش آنها بازی کرده است. میزان برونریزی مذابهای بازالتی سلطانمیدان بسیار حجیمتر از منطقة ماکو بوده است. این حجم بزرگ از ماگمای بازالتی پیامد گسیختگی شدید سنگکرة قارهای و کاهش ناگهانی فشار وارد بر ستونهای گوشتهای در حال بالاآمدن و فراهمشدن شرایط لازم برای ذوب گسترده بوده است. با دانستن شواهد یادشده، سرعت کافتیشدن و در پی آن سرعت گسترش اقیانوس پالئوتتیس از خاور به باختر کاهش داشته است و این نکته کلیدی برای تطابق و فهم تغییرات افیولیتهای پالئوتتیس از خاور تا باختر است.
