فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: گیاه برنج (Oryza sativa) یکی از محصولات کشاورزی استراتژیک است که نقش محوری در امنیت غذایی و معیشت در ایران و جهان ایفا می‌کند. از این رو، ارزیابی جامع انتشار گازهای گلخانه‌ای در سیستم‌های کشت برنج برای دستیابی به تولید پایدار ضروری است و شاخص رد پای کربن ابزاری برای برآورد انتشار مستقیم و غیرمستقیم این گازها به‌شمار می‌آید. هم‌راستا با تلاش‌های جهانی برای کاهش تغییرات اقلیمی، نقش نظام‌های دانش سنتی نیز در مدیریت کربن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. هدف این مطالعه، بررسی رد پای کربن کشت برنج و دانش سنتی مرتبط با عوامل آن در استان گیلان طی سال زراعی 1401 بود.مواد و روش‌ها: یک رویکرد ترکیبی (کمی و کیفی) برای مطالعه اتخاذ شد. برای محاسبه رد پای کربن برنج در ابعاد مختلف مزرعه شامل کم‌تر از نیم هکتار، نیم تا یک هکتار و بیش‌تر از یک هکتار، از روش ارزیابی چرخه عمر و دستورالعمل‌های هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی استفاده شد. همچنین بررسی دانش سنتی با روش مردم‌نگاری انجام و تحلیل نتایج آن با روش کدگذاری به‌کمک نرم‌افزار MAXQDA 2020 صورت پذیرفت. برای مقایسه رد پا در گروه‌ها، نرمال بودن داده‌ها با استفاده از آزمون شاپیرو-ویلک ارزیابی و با مشاهده توزیع غیرنرمال در برخی داده‌ها از آزمون ناپارامتریک کروسکال- والیس از نرم‌افزار SPSS استفاده شد. مقایسه‌های زوجی نیز با آزمون تعقیبی دان با اعمال اصلاح بونفرونی در سطح معنی‌دار پنج درصد انجام شد.نتایج و بحث: رد پای کربن میانگین 23/1 کیلوگرم کربن دی اکسید معادل بر کیلوگرم محصول در سال برآورد شد. همچنین با وجود عدم اختلاف معنی‌دار با افزایش ابعاد مزرعه، رد پای کربن کاهش یافت. میانگین پتانسیل گرمایش جهانی کل ناشی از فعالیت‌های مختلف در نظام کشت برابر 3031 کیلوگرم کربن دی اکسید معادل بر هکتار در سال بود. آبیاری و انتشار متان طی فصل رشد 64 درصد، کودهای محتوی نیتروژن و انتشار N2O ناشی از کاربرد آن 10 درصد از کل گازهای گلخانه‌ای تولیدی را در برداشت. همچنین سایر عوامل شامل سوخت، نیروی انسانی و بذر بودند. کشاورزان، دانش سنتی مدیریت کود آلی، مکانیزاسیون و بذر را با اثربخشی 50، 40 و 10 درصد، در رد پای کربن برنج مؤثر می‌دانند.نتیجه‌گیری: مدیریت رد پای کربن برنج در منطقه نیازمند رویکردی تلفیقی از دانش سنتی و رسمی شامل تحول در روش‌های آبیاری، بهینه‌سازی مصرف کود، توجه به ارقام بومی و پیوند تجربه نیروی انسانی با مکانیزاسیون کم‌مصرف است.