فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بیان مسئله: رشد شتابان شهرنشینی و تمرکز جمعیت در چند قطب شهری از چالش‌های اساسی نظام شهری ایران به شمار می‌رود. استان گیلان به‌عنوان یکی از نواحی شمالی کشور، در دهه‌های اخیر دستخوش دگرگونی‌های فضایی چشمگیری در ساختار نظام شهری خود شده است. تمرکز جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی و خدماتی در شهر رشت و در مقابل، رکود نسبی شهرهای میانی و کوچک، موجب بروز نابرابری فضایی و گسست در شبکه سکونتگاهی استان گردیده است.هدف: پژوهش حاضر با هدف تحلیل کمی تحولات نظام شهری گیلان در بازه زمانی ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۰ و ارائه راهبردهایی برای تعادل‌بخشی فضایی در چارچوب برنامه‌ریزی فضایی انجام شده است.روش: روش تحقیق از نوع کاربردی–تحلیلی است و داده‌های مورد نیاز از سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن و آمارنامه‌های رسمی استخراج شده است. برای تحلیل روند تمرکز و تعادل در شبکه شهری، از مدل‌ها و شاخص‌های کمی شامل رتبه–اندازه، گینزبرگ، مهتا، هرفیندال–هیرشمن، موما، آنتروپی و کشش‌پذیری شهری استفاده شده است.یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که ساختار نظام شهری گیلان در تمامی دوره‌های آماری مورد بررسی، دارای گرایش بالا به تمرکز جمعیتی و عملکردی در شهر رشت بوده و الگوی نخست‌شهری بر سلسله‌مراتب شهری استان حاکم است. با وجود کاهش نسبی تمرکز از دهه ۱۳۸۰ به بعد و رشد تدریجی برخی شهرهای میانی، این شهرها هنوز نتوانسته‌اند نقش تعادلی مؤثری در شبکه شهری ایفا کنند.نتیجه‌گیری: در مجموع، نظام شهری گیلان همچنان در مرحله گذار از تمرکز به تعادل نسبی قرار دارد. برای دستیابی به پایداری فضایی و تعادل جمعیتی در استان، راهبردهایی مانند تقویت کارکردهای اقتصادی و خدماتی شهرهای میانی، تمرکززدایی از رشت، ایجاد خوشه‌های شهری منطقه‌ای، و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی میان شهرهای استان پیشنهاد می‌شود.