فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده بیان مسئله: رشد شتابان شهرنشینی در دهه‌های اخیر همراه با تحولات کالبدی و اجتماعی در فضاهای شهری، تأثیرات چندلایه‌ای بر سلامت روان ساکنان شهرها بر جای گذاشته است. در این میان، عناصر محیط ساخته‌شده مانند فضاهای سبز، کیفیت مسکن، تراکم، طراحی معابر و انسجام اجتماعی، نقش معناداری در شکل‌گیری وضعیت روانی افراد ایفا می‌کنند. با وجود تعدد مطالعات تجربی در این حوزه، نبود یک مرور نظام‌مند جامع که بتواند الگوهای مشترک و شکاف‌های موجود را تحلیل کند، محسوس است.هدف: هدف پژوهش حاضر، مرور نظام‌مند مطالعات تجربی انجام‌شده در یک دهه اخیر (2014–2024) پیرامون تأثیر مؤلفه‌های کالبدی و اجتماعی محیط شهری بر سلامت روان، با هدف استخراج الگوهای علی و راهبردهای مداخله‌ای مبتنی بر شواهد است.روش: مطالعه با رویکرد مرور نظام‌مند بر اساس چارچوب PRISMA و با جستجو در پایگاه‌های PubMed، ScienceDirect و Google Scholar انجام شد. پس از غربالگری ۵۷۵ رکورد اولیه، در نهایت ۲۶ مطالعه تجربی واجد شرایط وارد تحلیل نهایی شدند. داده‌ها از طریق روش تماتیک و تحلیل مقایسه‌ای در قالب محورهای مفهومی استخراج گردیدند.یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد مؤلفه‌هایی مانند سبزینگی، طراحی شهری، انسجام اجتماعی، و کیفیت سکونت‌گاه‌ها از طریق متغیرهای میانجی مانند کاهش استرس، افزایش تعامل اجتماعی و حس تعلق، تأثیر مثبتی بر سلامت روان دارند. این تأثیرات در بافت‌های پرجمعیت و کشورهای در حال توسعه ملموس‌تر است.نتیجه‌گیری: مرور حاضر بر اهمیت طراحی محیط شهری انسان‌محور تأکید دارد. تدوین سیاست‌های مبتنی بر شواهد که به عناصر ارتقاءدهنده سلامت روان توجه داشته باشند، می‌تواند نقش مؤثری در بهبود کیفیت زندگی ساکنان شهری ایفا کند. نقشه مفهومی ارائه‌شده نیز چارچوبی برای تحلیل و مداخله در سطح سیاست‌گذاری فراهم می‌آورد.