تبیین اثربخشی روانشناختی طراحی بایوفیلیک در فضای شهری: یک مرور نظاممند
نویسندگان
1 استادیار و عضو هئیت علمی گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز، شیراز
2 بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز
3 بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز
doi
10.22124/upk.2026.31198.2045چکیده
هدف: پژوهش پیشرو با هدف مرور پژوهشهای مرتبط با حوزه ادبیات طراحی بایوفیلیک و سلامت روان و بازیابی روانشناختی در زمینه خاص مطالعات طراحی شهری مبتنی بر روش مرور سیستماتیک و تحلیل توصیفی و کیفی محتوا انجام شده است.روش: پس از بررسی پژوهشها در پایگاههای علمی داده مرتبط با زمینه طراحی شهری و حذف و پایش مقالات طی فرآیندی مبتنی بر چارچوب پریزما، 28 مطالعه انتخاب شده و زمان انتشار، نشریه، خاستگاه پژوهش، نوع مقیاس مطالعاتی، روش و رویکرد پژوهش، تمرکز اهداف مطالعاتی و یافتههای پژوهشی آنها مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.یافتهها: یافتهها نشان میدهند؛ اهمیت این موضوع در پنج سال اخیر و عمدتا در کشورهای اروپایی و آمریکایی مورد توجه قرار گرفته است. یافتههای کیفی نیز بیانگر این است که پژوهشهای منتخب عمدتا مکانمحور با رویکرد ترکیبی کمی-کیفی انجام شدهاند. این پژوهشها متمرکز بر ده مقوله شناختی در زمینه مهمترین دغدغههای مرتبط با طراحی بایوفیلیک و سلامت روان و بازیابی روانشناختیاند. اثربخشی روانشناختی طراحی بایوفیلیک در فضای شهری نیز میتواند در چارچوب شش زمینه اصلی تحقق یابد. مقولههای احساسی-شناختی و منظر طبیعی سبز بیشترین حوزه تمرکز پژوهشی و زمینههای ادراکی-شناختی و زیستمحیطی از کاربردیترین زمینهها در تعریف چارچوب اثربخشی روانشناختی طراحی بایوفیلیک در فضای شهری به شمار میروند. همچنین در ساختار محتوایی این مطالعات، سلامت و طراحی بایوفیلیک با مفاهیم ترمیم یا بازیابی، استرس و فضای سبز شهری دارای بیشترین پیوند و ارتباط است.نتیجهگیری: با وجود حجم مطالعات انجام شده در زمینه طراحی بایوفیلیک، یافتههای پژوهش حاضر میتواند به بینش عمیقتر در حوزه اثربخشی روانشناختی این نوع طراحی دوستدار طبیعت دست یابد. همچنین بهواسطه پایهریزی تئوریک پژوهشها و مطالعات مرتبط با ادبیات طراحی دوستدار طبیعت و سلامتمحور میتواند راهنمایی برای پژوهشهای آتی در زمینههای متعدد ادبیات موضوعی، روششناسی، دغدغه و چالشها بهویژه در بستر مطالعاتی پژوهشهای داخلی باشد.
