مرور انتقادی مطالعات تاب آوری اجتماعی-اکولوژیک درجوامع مبتنی بر منابع
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای جامعه شناسی اقتصادی و توسعه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استادیار، گروه اگرو تکنولوژی، ، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
3 استاد جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
4 دانشیار جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
doi
10.22054/qjsd.2026.87454.2702چکیده
تابآوری اجتماعی– اکولوژیک مفهومی کلیدی در درک پویایی جوامع وابسته به منابع طبیعی است که توانایی یک سیستم را برای جذب اختلالات، سازگاری با تغییرات و بازسازماندهی در مسیر دستیابی به وضعیت مطلوبتر بیان میکند. این پژوهش با هدف شناسایی بنیانهای نظری و روششناختی مطالعات مربوط به تابآوری در جوامع مبتنی بر منابع، با بهرهگیری از مرور نظاممند و چارچوب پریزما انجام شد. بدین منظور ۲۰ مورد مطالعهی معتبر بینالمللی در بازهی زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ تحلیل گردید. یافتهها نشان داد که اغلب پژوهشها بر رویکرد تکاملی و نظریه چرخهی تطبیقی استوارند و تابآوری را فرآیندی چندبعدی شامل ابعاد زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی، انسانی، فرهنگی و نهادی میدانند که در چهار مرحلهی رشد، حفاظت، فروپاشی و بازسازماندهی رخ میدهد. از دید روششناختی، بیشتر مطالعات از روشهای کمی مانند تحلیل مؤلفههای اصلی (PCA) و مدلسازیهای مکانی مبتنی بر GIS بهره بردهاند و در مقابل، پژوهشهای کیفی با رویکرد استقرایی و تحلیل تم به واکنشهای تابآورانه جوامع پرداختهاند. نتایج حاکی از آن است که با وجود غنای نظری مدل چرخهی تطبیقی، شکاف قابل توجهی میان مفاهیم نظری و سنجش تجربی تابآوری وجود دارد و ادغام ابعاد اجتماعی، نهادی و فرهنگی در مدلهای موجود ضروری است. این مطالعه با برجستهسازی خلأ پژوهشی در زمینه تابآوری جوامع معدنی، ضرورت توسعهی چارچوبهای بومی و میانرشتهای را برای تحلیل و تقویت تابآوری در ایران پیشنهاد میکند.
