فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

لامپ‌های کم‌مصرف شامل لامپ‌های فلورسنت فشرده (CFL) و دیودهای ساطع‌کننده نور (LED) طی دو دهه اخیر به‌طور گسترده جایگزین لامپ‌های رشته‌ای شده‌اند. با وجود مزایای انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، ترکیب شیمیایی این تجهیزات، به‌ویژه حضور جیوه در ­CFLها و فلزات سنگین و عناصر نادر خاکی در ­LEDها، نگرانی‌هایی در زمینه سلامت عمومی و محیط‌زیست ایجاد کرده است. این مطالعه با هدف بررسی جامع اثرات بهداشتی، ایمنی و زیست‌محیطی لامپ‌های کم‌مصرف از منظر شیمی محیط‌زیست انجام شد. این پژوهش به‌صورت مرور روایی انجام شد. مقالات علمی منتشرشده بین سال‌های 2000 تا 2025 از پایگاه‌های  Web of Science،Scopus ، PubMed ، ScienceDirect­و Google Scholar بازیابی و پس از غربالگری موضوعی تحلیل کیفی شدند.­ CFLها به دلیل محتوای جیوه، در صورت شکستگی یا دفع غیرایمن می‌توانند موجب انتشار بخارات سمی، آلودگی هوای داخل و انتقال آلاینده به خاک و آب شوند و مواجهه تنفسی و پوستی را افزایش دهند. LEDها فاقد جیوه‌اند، اما وجود فلزات سنگین و عناصر نادر خاکی در اجزای نیمه‌رسانا و فسفری آن‌ها می‌تواند در چرخه عمر، به‌ویژه در مرحله پایان عمر و بازیافت نامناسب، مخاطرات اکوتوکسیکولوژیک ایجاد کند. مطالعات ارزیابی چرخه عمر نشان می‌دهد اگرچه­ LEDها در مرحله بهره‌برداری عملکرد زیست‌محیطی بهتری دارند، اما مدیریت ناکافی پسماند می‌تواند بخشی از این مزایا را کاهش دهد. همچنین، کمبود آگاهی عمومی درباره نحوه مدیریت لامپ‌های شکسته به‌عنوان یک خلأ مهم شناسایی شد. کاربرد پایدار لامپ‌های کم‌مصرف مستلزم رویکردی یکپارچه شامل ارزیابی ریسک چندمسیره، مدیریت ایمن پسماند، ارتقای زیرساخت‌های بازیافت و آموزش کاربران است. سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد و طراحی کم‌خطر می‌تواند در کاهش پیامدهای بالقوه این فناوری‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.