ارزیابی کیفی آسیبپذیری ساختمانهای شهرک رشدیه تبریز به لحاظ تابآوری در زمان زلزله
نویسندگان
1 گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 گروه شهرسازی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
3 گروه شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران
doi
10.48308/sdge.2025.238051.1227چکیده
مقدمه: تبریز، یکی از مهمترین کلانشهرهای ایران، با تاریخچهای طولانی از زلزلههای مخرب، نمونهای برجسته از شهرهایی است که به دلیل قرارگیری بر روی گسلهای فعال، در معرض خطرات لرزهای قرار دارد. این شهر، بهویژه در بخشهای شمالی و شرقی، بر گسل شمال تبریز واقع شده و در عین حال، به دلیل رشد سریع شهری، تراکم جمعیتی بالا، و توسعه ناپایدار، با چالشهای متعددی در زمینه مدیریت ریسک زلزله مواجه است. یکی از مناطق کلیدی تبریز که به لحاظ لرزهای بسیار مهم است، شهرک رشدیه است. رشدیه، بهعنوان یک منطقه توسعهیافته با ساختار شهری متنوع، از ترکیبی از ساختمانهای بتنی، فولادی، و بنایی برخوردار است. اما متأسفانه، بخش قابلتوجهی از این سازهها، بهویژه ساختمانهای بنایی، فاقد سیستمهای مقاومسازی مناسب هستند و این موضوع، سطح آسیبپذیری لرزهای منطقه را به میزان قابلتوجهی افزایش داده است. مسأله تحقیق حاضر بر این اساس تعریف میشود که بسیاری از ساختمانهای رشدیه، به دلیل استقرار بر بستر گسل تبریز در صورت وقوع زلزلهای با شدت متوسط یا شدید، بهشدت آسیبپذیر هستند. این امر نهتنها تهدیدی جدی برای ایمنی و جان ساکنان منطقه است، بلکه میتواند به فروپاشی اجتماعی-اقتصادی و اختلالات گسترده شهری منجر شود. نبود اطلاعات دقیق و مستند درباره وضعیت آسیبپذیری ساختمانهای منطقه، چالشی مضاعف برای مدیران شهری و برنامهریزان در تدوین سیاستهای کاهش ریسک و مقاومسازی ایجاد کرده است. مواد و روشها: این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی و استفاده از روش آریا، به ارزیابی آسیبپذیری لرزهای ساختمانهای منطقه رشدیه تبریز پرداخته است. منطقه رشدیه به دلیل قرارگیری بر روی گسل شمالی تبریز و تنوع در نوع ساختوسازها بهعنوان نمونه انتخاب شد. دادهها از طریق مشاهدات میدانی، بررسی سازهها و تکمیل چکلیستهای استاندارد جمعآوری شدند. شاخصهایی مانند نوع خاک، سیستم سازهای، ارتفاع ساختمان و نامنظمی پلان با توجه به شدت زلزلههای ۷، ۸ و ۹ مرکالی تحلیل شده و شاخص خسارت (LR) برای هر ساختمان محاسبه شد. تحلیل دادهها با ابزارهای آماری و GIS، نقشههای پهنهبندی آسیبپذیری را برای شدتهای مختلف زلزله ارائه کرد. برای اعتبارسنجی نتایج، از مشاوره متخصصان زلزله ، مهندسی سازه و مدیران شهری استفاده شد. نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمانهای بنایی بدون کلاف بیشترین آسیبپذیری لرزهای را در منطقه رشدیه تبریز دارند و در زلزلههای شدید (۹ مرکالی) به احتمال زیاد دچار تخریب کامل میشوند. ساختمانهای فولادی بدون مهاربند نیز به دلیل نقص در طراحی سازهای، آسیبپذیری قابلتوجهی دارند. در مقابل، ساختمانهای بتنی با دیوار برشی کمترین آسیبپذیری را نشان داده و عملکرد مناسبی در برابر نیروهای لرزهای دارند. تحلیل دادهها نشان داد که ساختمانهای با کلاف افقی و قائم، اگرچه وضعیت بهتری نسبت به ساختمانهای بنایی بدون کلاف دارند، اما همچنان در برابر زلزلههای شدید آسیبپذیر هستند و نیازمند مقاومسازی هسشتند. ساختمانهای فولادی با مهاربند نیز به دلیل طراحی مناسبتر، شاخص خسارت کمتری داشتند.نتایج پهنهبندی آسیبپذیری لرزهای نشان داد که تراکم بالای ساختمانهای آسیبپذیر در مناطق خاص رشدیه، بهویژه در بافتهای قدیمی، خطرات جدی برای جان و مال ساکنان ایجاد میکند. این مطالعه بر لزوم مقاومسازی ساختمانهای بنایی و فولادی، رعایت استانداردهای لرزهای در ساختوسازهای جدید، ایجاد زیرساختهای امدادی در مناطق پرخطر، و برنامهریزی دقیق برای کاهش خطرات زلزله تأکید دارد. نتیجهگیری: تمرکز ساختمانهای آسیبپذیر در مناطق پرتراکم، چالشهای جدی برای مدیریت بحران ایجاد میکند. مقاومسازی ساختمانهای موجود، رعایت استانداردهای لرزهای، ایجاد زیرساختهای امدادی و برنامهریزی شهری از جمله راهکارهای کاهش آسیبپذیری است. توجه به طراحی سازهای و توسعه پایدار برای افزایش ایمنی و تابآوری منطقه ضروری است. این مطالعه، ابزاری جامع برای شناسایی آسیبپذیریهای لرزهای و ارائه راهکارهایی مانند مقاومسازی ساختمانها، رعایت استانداردهای ساختوساز و برنامهریزی امدادی فراهم کرده و گامی مؤثر در راستای کاهش خطرات زلزله و ارتقای ایمنی شهری در رشدیه تبریز است. روش تحقیق: این پژوهش با رویکرد تحلیلی-توصیفی و استفاده از روش آریا، به ارزیابی آسیبپذیری لرزهای ساختمانهای منطقه رشدیه تبریز پرداخته است. منطقه رشدیه به دلیل قرارگیری بر روی گسل شمالی تبریز و تنوع در نوع ساختوسازها بهعنوان نمونه انتخاب شد. دادهها از طریق مشاهدات میدانی، بررسی سازهها و تکمیل چکلیستهای استاندارد جمعآوری شدند. شاخصهایی مانند نوع خاک، سیستم سازهای، ارتفاع ساختمان و نامنظمی پلان با توجه به شدت زلزلههای ۷، ۸ و ۹ مرکالی تحلیل شده و شاخص خسارت (LR) برای هر ساختمان محاسبه شد.تحلیل دادهها با ابزارهای آماری و GIS، نقشههای پهنهبندی آسیبپذیری را برای شدتهای مختلف زلزله ارائه کرد. نتایج نشان داد که ساختمانهای بنایی بدون کلاف بیشترین آسیبپذیری را دارند، در حالی که ساختمانهای بتنی با دیوار برشی کمترین میزان خسارت را نشان دادند. برای اعتبارسنجی نتایج، از مشاوره متخصصان زلزله و مهندسی سازه استفاده شد.این مطالعه، ابزاری جامع برای شناسایی آسیبپذیریهای لرزهای و ارائه راهکارهایی مانند مقاومسازی ساختمانها، رعایت استانداردهای ساختوساز، و برنامهریزی امدادی فراهم کرده و گامی مؤثر در راستای کاهش خطرات زلزله و ارتقای ایمنی شهری در رشدیه تبریز است.یافته ها: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمانهای بنایی بدون کلاف بیشترین آسیبپذیری لرزهای را در منطقه رشدیه تبریز دارند و در زلزلههای شدید (۹ مرکالی) به احتمال زیاد دچار تخریب کامل میشوند. ساختمانهای فولادی بدون مهاربند نیز به دلیل نقص در طراحی سازهای، آسیبپذیری قابلتوجهی دارند. در مقابل، ساختمانهای بتنی با دیوار برشی کمترین آسیبپذیری را نشان داده و عملکرد مناسبی در برابر نیروهای لرزهای دارند. تحلیل دادهها نشان داد که ساختمانهای با کلاف افقی و قائم، اگرچه وضعیت بهتری نسبت به ساختمانهای بنایی بدون کلاف دارند، اما همچنان در برابر زلزلههای شدید آسیبپذیر هستند و نیازمند مقاومسازیاند. ساختمانهای فولادی با مهاربند نیز به دلیل طراحی مناسبتر، شاخص خسارت کمتری داشتند.نتایج پهنهبندی آسیبپذیری لرزهای نشان داد که تراکم بالای ساختمانهای آسیبپذیر در مناطق خاص رشدیه، بهویژه در بافتهای قدیمی، خطرات جدی برای جان و مال ساکنان ایجاد میکند. این مطالعه بر لزوم مقاومسازی ساختمانهای بنایی و فولادی، رعایت استانداردهای لرزهای در ساختوسازهای جدید، ایجاد زیرساختهای امدادی در مناطق پرخطر، و برنامهریزی دقیق برای کاهش خطرات زلزله تأکید دارد.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که ساختمانهای بنایی بدون کلاف و فولادی بدون مهاربند در منطقه رشدیه تبریز بیشترین آسیبپذیری لرزهای را دارند و در زلزلههای شدید خطر تخریب کامل آنها بالاست. در مقابل، ساختمانهای بتنی با دیوار برشی به دلیل طراحی مقاوم، عملکرد مطلوبی نشان دادند. تمرکز ساختمانهای آسیبپذیر در مناطق پرتراکم، چالشهای جدی برای مدیریت بحران ایجاد میکند. مقاومسازی ساختمانهای موجود، رعایت استانداردهای لرزهای، ایجاد زیرساختهای امدادی، و برنامهریزی شهری از جمله راهکارهای کاهش آسیبپذیری است. توجه به طراحی سازهای و توسعه پایدار برای افزایش ایمنی و تابآوری منطقه ضروری است.
