فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شخصیت کاووس در منابع، متلون و پیچیده است. منابع مختلف، روایات متعددی از زندگی، سلطنت و وقایع روزگار او به دست می‌دهند. در اوستا، نام او به دو صورت ضبط شده است: یکی «کوی اوسَذَن» ( kavi-usadhan ) و دیگری «اوسَن» ( usan )، و در دینکرد «کی اُوس» آمده است. در اغلب منابع اسلامی، نام او «کاوس» ذکر شده است. وی فرزند کیقباد است. در اوستا، او فرزند «کی‌اَپیوه» معرفی شده که خود، فرزند کیقباد بوده است؛ ولی در شاهنامه و دیگر منابع اسلامی، کیکاووس را فرزند کیقباد دانسته‌اند. او یکی از مشهورترین شاهان کیانی است که در منابع، شباهت زیادی به نمرود دارد. داستان زندگی او سرشار از رویدادهای اساطیری و خیالی است؛ همچون پیروزی بر دیوان، مرگ فرزندش سیاوش به دست افراسیاب و متعاقب آن، جنگ‌های طولانی ایران و توران، کوشش بی‌ثمر برای رفتن به آسمان، رقابت با ایزدان و ... . از دو سفر جنگی مصیبت‌باری که در شاهنامه و سایر منابع به او نسبت داده شده است، یکی سفر جنگی او به مازندران و دیگری مبارزه‌اش با شاه هاماوران است که هر دو به شکست و اسارت او می‌انجامد و در هر دو، با دخالت رستم جهان‌پهلوان، به خوشی پایان می‌یابد. در شاهنامه، کاووس بیش از هر پادشاه ایرانی، شخصیتی منفی دارد؛ در حالی که در اوستا، او بزرگ‌ترین و پرشکوه‌ترین شهریار کیانی است. در منابع مورخان اسلامی نیز او به‌سان پادشاهی نیرومند و فاتح ذکر شده است. بررسی حوادثی که در دوران عمر ۱۵۰ ساله او رخ داده، و نیز نحوهٔ برخوردش با وقایع گوناگون، پهلوانان، دربار، بزرگان و دشمنان ایران، و همچنین خلقیات وی در اوستا و منابع مورخان، مهم‌ترین مسألهٔ این پژوهش است. نتیجه آن‌که، صرف‌نظر از اشتباهاتی که این پادشاه کیانی در برخورد با برخی مسائل در دوران سلطنت خود داشته است، به داوری اغلب مورخان، وی پادشاهی ممتاز از نظر فتوحات، خلق‌وخوی و کارهای گوناگون به شمار می‌آید؛ چرا که والاترین رویدادهای حماسی تاریخ اساطیری ایران در دورهٔ پادشاهی او شکل گرفت و به سرانجام رسید.