فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مرگ در زمرهٔ پایدارترین مؤلفه‌های حیات انسانی قرار دارد و به‌عنوان عنصری بنیادین، همواره نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری فرهنگ‌ها و ساختارهای اجتماعی ایفا کرده است. زمان دقیق آگاهی انسان اولیه از ضرورت تدفین روشن نیست، اما شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که تدفین از نخستین نشانه‌های آگاهی و گذار به مرحلهٔ مدنیت محسوب می‌شود. سپردن جسد به خاک به‌منزلهٔ عنصری اساسی برای جلوگیری از فساد و آلودگی، اقدامی خلاقانه و نشانه‌ای از ورود انسان به فرایند تمدن به شمار می‌رود. انگیزه‌های اولیهٔ تدفین را می‌توان در دو حوزهٔ اساسی تبیین کرد: نخست، نیازهای عاطفی و روانی برای محافظت از پیکر عزیزان در برابر گزند حیوانات و آسیب‌های محیطی؛ دوم، ترس و باور به جهانی دیگر که تدفین را گذرگاهی ضروری برای ورود به آن جهان می‌دانست. بنابراین، تدفین نه صرفاً اقدامی بهداشتی یا حفاظتی، بلکه کنشی فرهنگی-آیینی با کارکردهای نمادین و اجتماعی بوده است. در دورهٔ هخامنشی، آیین‌های تدفین تحت تأثیر مجموعه‌ای از متغیرات اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و سیاسی قرار گرفتند. تنوع در شیوه‌های تدفین این دوره را می‌توان بازتابی از گسترهٔ جغرافیایی و تکثر فرهنگی امپراتوری هخامنشی دانست. بررسی آرامگاه‌های شاهی نشان می‌دهد که عناصر ملی، مذهبی و سیاسی در قالب نقش‌برجسته‌ها و معماری سنگی بازتاب یافته و در عین حال، بر آیین‌های تدفین نیز اثرگذار بوده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر دو گونهٔ شاخص از تدفین‌های هخامنشی، در پی آن است که ضمن شناسایی و تحلیل سنت‌های بومی و عناصر وارداتی، به درکی روشن‌تر از سازوکارهای فرهنگی و آیینی مرتبط با مرگ در این عصر دست یابد. هدف نهایی، تبیین جایگاه تدفین در بستر اجتماعی و فرهنگی هخامنشیان و بازخوانی نقش آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمودهای تعامل میان باورهای بومی و سنت‌های فراملی است.