تاثیر عوامل محیطی بر روند شکلگیری سکونتگاههای دوران اسلامی هورامان بر مبنای پژوهشهای باستانشناسی
نویسندگان
1 استادیارگروه باستانشناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.
2 استادیار، گروه باستانشناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.
3 دانشجوی دکتری، گروه باستانشناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.
doi
https://doi.org/10.82101/AOI.2025.1211959چکیده
منطقه هورامان در غرب زاگرس مرکزی واقع شده و محدودهای کوهستانی با رودخانههای پرآب است که تداوم جریان آنها درههایی عمیق و باریک پدید آورده است؛ درههایی حاصلخیز که طی هزاران سال محل تردد و زیست جوامع انسانی بودهاند. این درههای غنی نخستینبار در عصر پارینهسنگی مأوای انسان قرار گرفتند و پس از آن در طول هزارهها سکونتگاه گروههای مختلف انسانی شدند. امروزه بقایای این سکونتگاهها در قالب غارها، محوطهها، تپهها، بناها، روستاها و در شکل توسعهیافتهتر بهصورت شهرها قابل مشاهده است. مسئله اساسی در ارتباط با این سکونتگاهها، آگاهی از روند شکلگیری آنها بهویژه در دوران اسلامی است. در این راستا، با همپوشانی ۵۷۶ مکان باستانی شناساییشده و ۲۴۴ روستا و شهر در محیط نرمافزار GIS، در نهایت ۶۱ پهنه تلفیقی (ترکیب مکانهای باستانی با نقاط روستایی و شهری) در شبکهبندی منظر فرهنگی هورامان آشکار شد. بهمنظور سهولت در تحلیل، منطقه بهصورت شبکهای شطرنجی (یک در میان) مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس این شبکهبندی، ۱۴ پهنه تلفیقی انتخاب و تحلیل باستانشناختی آنها (بهعنوان نمونهای از میان ۶۱ پهنه موجود) انجام شد که در نهایت به شناخت علل و عوامل شکلگیری، تداوم و توسعه سکونتگاهها (روستاها) در هورامان منجر گردید. یافتههای این پژوهش نشان داد که ویژگیهای محیطی و جغرافیایی طبیعی هورامان مهمترین عامل در شکلگیری، تداوم و گسترش سکونتگاهها طی ادوار مختلف، بهویژه در دوران اسلامی، بوده است. هدف از نوشتار حاضر، معرفی عوامل طبیعی تأثیرگذار و سنجش میزان نقش آنها در سکونتگاههای دوران اسلامی هورامان است.
