نگاهی به سفال خاکستری شمال شرق فلات ایران در هزاره چهارم ق.م
نویسندگان
1 استادیار، گروه باستانشناسی، واحد ورامین - پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، ایران.
2 دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی و تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استاد، گروه باستانشناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
https://doi.org/10.82101/AOI.2026.1219485چکیده
سفال خاکستری از جمله گونههای رایج سفال در فلات ایران است که از زمان نخستین کشف آن توسط باستانشناسان، دیدگاههای متعددی درباره منشأ و پیدایش آن مطرح شده است. پرطرفدارترین این دیدگاهها، ظهور سفال خاکستری را نتیجه مهاجرت اقوام آریایی میداند. با این حال، به نظر میرسد سفال خاکستری در ماهیت خود تفاوت چشمگیری با دیگر انواع سفال ندارد و حتی به دلیل فقدان نقوش پرکار (مانند سفال نخودی منقوش)، تولید آن از نظر اقتصادی مقرونبهصرفهتر بوده است. رنگ خاکستری این سفالها نیز حاصل پیشرفت در فناوری ساخت کوره و افزایش دمای پخت است. هدف اصلی این پژوهش، معرفی سفال خاکستری شمالشرق فلات ایران با تمرکز بر محوطهی باستانی حصار است. در این مقاله روند تولید و تغییر نسبتهای سفال خاکستری در محوطه حصار، همزمان با آغاز شهرنشینی در فلات ایران، مورد بررسی قرار گرفته است. یافتهها نشان میدهد که تولید این سفال در آغاز هزاره چهارم پیش از میلاد تنها حدود دو درصد از مجموعه سفالهای فاز F حصار را تشکیل میداد. اما با شروع دوره شهرنشینی، این سبک سفالی ـ همانند بسیاری از سفالهای مدیریتی نظیر لبهواریختهها، کفنخبرها و کوزههای نوکمنقاری ـ افزایش یافته و بیش از ۳۰ درصد از کل سفالهای تولیدشده در فاز E را دربر میگیرد. در مقابل، سهم سفالهای نخودی منقوش با نقوش پرکار و حیوانی بهتدریج کاهش یافته یا حذف میشود.نگارندگان این تغییر و تحول را نتیجه گسترش جامعه به سوی الگوی شهری و جایگزینی تولید انبوه و کاربردی به جای تولید سفالهای تشریفاتی و نمایشی میدانند.
