پتروگرافی، منشأیابی و مطالعه موردی سفالهای تپه چگینی و حسینآباد در ادوار نوسنگی و انتقالی مسسنگی در فلات مرکزی ایران (محدوده استان البرز)
نویسندگان
1 استادیار گروه باستانشناسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران
2 دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه تاریخ و باستانشناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استاد گروه باستانشناسی،دانشکده ابیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
https://doi.org/10.82101/AOI.2026.1222805چکیده
پژوهش حاضر با هدف شناسایی منشأ مواد خام مورد استفاده در ساخت سفالهای بهدستآمده از دو محوطهٔ باستانی تپهٔ چگینی و تپهٔ حسینآباد در استان البرز انجام شده است. این دو محوطه بهترتیب در زیرحوضههای آبخیز هشتگرد و تهران ـ کرج واقعاند. در این مطالعه، نوزده نمونه سفال مورد بررسی پتروگرافی قرار گرفت تا به این پرسش پاسخ داده شود که آیا مواد اولیهٔ بهکاررفته در ساخت سفالها دارای منشأ محلی بودهاند یا خیر. نتایج حاصل از تحلیل مقاطع نازک نشان داد که در تمامی نمونهها، کانی کوارتز بهعنوان یکی از اجزای اصلی خمیر سفال حضور دارد؛ امری که احتمال استفاده از کوارتز بهعنوان آمیزه (تمپر) در فرآیند ساخت سفال را تقویت میکند. بررسی ترکیب ذرات انکلوزیون در نمونهها نیز نشان داد که مواد اولیهٔ مورد استفاده در هر دو محوطه، بهطور عمده از منابع موجود در همان زیرحوضههای آبخیز تأمین شدهاند و در نتیجه، منشأ محلی دارند. با این حال، تفاوتهایی در نوع و میزان فراوانی کانیهای موجود در ذرات انکلوزیون سفالهای دو محوطه مشاهده شد. این تفاوتها میتواند ناشی از عوامل متعددی، از جمله تفاوت در ترکیب زمینشناسی محل برداشت مواد خام در هر زیرحوضه و نیز تفاوت در بازهٔ زمانی تولید سفالها باشد. بر اساس این یافتهها، میتوان نتیجه گرفت که تولید سفال در هر یک از این محوطهها متکی بر منابع محلی بوده و تفاوتهای شناساییشده، بازتابدهندهٔ ویژگیهای زمینشناسی و فرهنگی خاص هر منطقه است.
