فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

واکنش بزرگان ادیان به باورهای مانی، آثار ماندگاری را به زبان‌های گوناگون برجای گذاشته است. در این میان، این پرسش‌ها‌ پیش می‌آید که واکنش موبدان در برابر باورهای مانی چه بود و چرا موبدان به باورهای مانی واکنش نشان دادند؟ «پندارۀ»نخست، واکنش‌هایی چون «ردّیه‌نویسی» تبعید و کشتن مانویان بود و پندارۀ دوم، اختلاف بر سر باورهای اهریمنی مانی. پاسخ به این پرسش‌ها‌ با بررسی منابعی که به مقابله با بدعت‌گران از جمله مانی پرداخته بودند، چون: «سنگ‌نوشته‌های کرتیر» (سدۀ سوم میلادی)، «اندرزهای آذربادمهرسپندان» (سدۀ چهارم میلادی) و پاداندرزهای مانی برآن، «گجستگ ابالیش» و «دینکرد سوم» (سدۀ نهم میلادی) و «شکندگمانیک وزار» (اوایل سدۀ دهم میلادی) ممکن می‌گشت. با خواندن منابع، فیش‌نویسی، دسته‌بندی و بررسی منابع اصلی و تکمیلی، کار پژوهش به شیوۀ کتاب‌خانه‌ای انجام شد. در این پژوهش مشخص شد موبدان در سه دوره: هنگامۀ مانی، پس از مرگ مانی و پس از فروپاشی حکومت ساسانی با مناظره‌ و ردّیه‌نویسی بر باورهای مانی تاخته‌اند و با کشتن و تبعید، با پیروان مانی مبارزه کرده‌اند. تضاد جهان‌بینی زرتشتیان و مانویان، حسادت‌های شخصی موبدان به مانی، نیز حمایت شاپور اول از او، بر اختلاف موبدان با مانویان دامن می‌زد.