شمارهگذاری نوین نقشبرجستههای ساسانی محوطه «نقش رجب» بر اساس مطالعات کرونولوژی
نویسندگان
1 کارشناس ارشد باستانشناسی، واحد مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران.
2 دکترای باستانشناسی، مدرس دانشکدهٔ باستانشناسی شوش، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران.
doi
https://doi.org/10.82101/AOI.2026.1216567چکیده
«نقش رجب» یکی از مهمترین محوطههای آیینی ـ سلطنتی اوایل دورۀ ساسانیان (۲۲۴–۶۵۱ م.) است که همراه با «نقش رستم» و «تنگ چوگان بیشاپور»، بیشترین تعداد نقشبرجستههای صخرهای را در خاستگاه ساسانیان، استان فارس، در خود جای داده است. پژوهش حاضر با بهرهگیری از دو چهارچوب میدانی و نظری و تحلیل دادهها بر اساس رهیافت تاریخی و باستانشناختی، نشان میدهد که پنج نقش برجسته کاملاً مجزا از نظر کرونولوژی در این محوطه حجاری شدهاند: «نقش رجب I» شامل مجلس دیهیمستانی اردشیر پاپکان (۲۲۴–۲۴۲ م.) با حضور مظهر اهُورامزدا به صورت پیاده؛ «نقش رجب II» تصویر شاهپور یکم (۲۴۲–۲۷۲ م.) سواره همراه خاندان سلطنتی پیاده در حال ورود به محوطه برای اجرای مراسم آیینی ـ سلطنتی؛ «نقش رجب III» صحنه باشکوه دیهیمستانی بهرام دوم (۲۷۶–۲۹۳ م.) با مظهر اهُورامزدا به صورت سواره؛ «نقش رجب IV» نقش شاهپور دختک یکم و بهرام سوم-سکانشاه، ملکه و ولیعهد دربار بهرام دوم؛ و «نقش رجب V» نیمتنه موبد کرتیر، موبدان موبد دوره بهرام دوم. تحلیل سبکشناختی و موقعیت جغرافیایی نقشها نشان میدهد که این محوطه احتمالاً پیش از فروپاشی حکومت اشکانیان و پس از تثبیت قدرت اردشیر پاپکان در پارس و فتح خوزستان برای خلق نقشبرجستهها و برگزاری مراسم آیینی ـ سلطنتی انتخاب شده است. این مطالعه جایگاه ویژه آیینی محوطه «نقش رجب» را در اوایل دورۀ ساسانیان تأیید میکند و ایوان طبیعی آن را بهعنوان مکانی مناسب برای اجرای مراسم دیهیمستانی (تاجگذاری) معرفی میکند.
