مطالعه دستگاه ورودی کاروانسراهای برونشهری ایران براساس بازخوانی عناصر و اجزای ورودی و روابط آنها
نویسندگان
1
doi
https://doi.org/10.82101/AOI.2026.1238851چکیده
فضای ورودی در معماری ایرانی نقشی کلیدی ایفا میکند و در تمامی عناصر معماری، شاهد بازنمایی فضاهای ورودی پرطمطراق و پیچیده هستیم. در کاروانسراها نیز با توجه به کارکرد ویژهشان، مجموعهای از فضاهای ورودیِ بهدقت طراحیشده و ارزشمند وجود دارد که از نظمی سلسلهمراتبمند و خوانا برخوردارند؛ بهگونهای که روند تقرب از فضای بیرونی به فضای درونی بنا بسیار شفاف است. شباهت در عناصر و اجزای دستگاه ورودی در بسیاری از این بناها، ناشی از وجود معماران مشخص یا مشترک در دورههای زمانی مختلف است. پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این پرسش که «ارتباط میان نسبتهای هندسیِ عناصر ورودی با گونهشناسی و الگوهای معماری این فضاها چیست»، به بازخوانیِ نخستینِ فضاهای ورودی کاروانسراهای برونشهری میپردازد. هدف اصلی، تبیین گونهشناسی و الگوهای کالبدی مجموعههای ورودی در کاروانسراهای سالم و آسیبدیده ایران است. یافتههای پژوهش نشان میدهد کاروانسراهای همعصر و دارای سبک معماری مشابه، از الگوهای مشترکی در طراحی ورودی بهره میبرند. نتایج حاکی از آن است که سلسلهمراتب دسترسی در این بناها عمدتاً بر پایه الگوی خطی، مستقیم و روبهرو استوار است. در طراحی این فضاها، مؤلفههایی نظیر خوانایی، امنیت، درونگرایی، تقارن، محوریت و ملاحظات اجتماعی-فرهنگی جهت ارتقای آسایش مسافران بهکار گرفته شدهاند. این تحقیق با روشی مقایسهای-تاریخی و با بهرهگیری از اسناد کتابخانهای و مستندات میدانی (برداشتهای نقشهبرداری) بر روی کاروانسراهای پراکنده در تمامی مناطق جغرافیایی ایران انجام شده است.
