انعکاس شکست والریانوس بر نقشبرجستههای پیروزی شاپور یکم و مطابقت آن با دادههای کتیبه کعبهزرتشت
نویسندگان
1
2
3
doi
https://doi.org/10.82101/AOI.2026.1238919چکیده
پیروزی شاپور اول ساسانی بر امپراتور روم، والریانوس، در سال ۲۶۰ میلادی یکی از برجستهترین رخدادهای تاریخ مناسبات ایران و روم در دوره باستان متأخر بهشمار میرود؛ رخدادی که نهتنها در منابع تاریخی بازتاب یافته، بلکه در قالب کتیبه و آثار هنری رسمی ساسانی نیز بهصورت گسترده بازنمایی شده است. مهمترین سند نوشتاری این واقعه، کتیبه کعبه زرتشت (ŠKZ) است که در آن شاپور اول روایت پیروزیهای نظامی خود و بهویژه اسارت والریانوس را بهمثابه نشانهای از برتری سیاسی و فرّه ایزدی شاهنشاهی ساسانی عرضه میکند. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی–تطبیقی، نخست به بررسی متن کتیبه کعبهزرتشت بهعنوان گفتمان رسمی قدرت در دوره شاپور اول میپردازد و سپس بازتاب بصری همین واقعه را در نقشبرجستههای ساسانی، بهویژه در نقش رستم، بیشاپور و دارابگرد، تحلیل میکند. در گام سوم، نشان داده میشود که چگونه پیروزی بر امپراتور روم از سطح یک رویداد تاریخی فراتر رفته و به یک «اسطوره سیاسی–شاهنشاهی» در هنر ساسانی بدل شده است؛ اسطورهای که در خدمت تثبیت مشروعیت الهی شاه، برتری کیهانی ایران بر روم و بازتولید ایدئولوژی پادشاهی قرار دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که میان روایت نوشتاری کتیبه و زبان تصویری نقشبرجستهها همزمان نوعی همپوشانی معنایی و تمایز گفتمانی وجود دارد؛ بهگونهای که متن بر گزارش تاریخی و مشروعیت سیاسی تأکید دارد، در حالیکه تصویر با نمادپردازی آیینی و اغراقشده، پیروزی شاپور را در قالب نظمی کیهانی و فرّهمند بازمینمایاند.
