فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: کشور ایران با مسائل و مشکلات محیط‌زیستی فراوانی روبه‌رو است که رفع یا کاهش آن‌ها مستلزم حرکت عمومی و هم‌افزایی اقدامات در حاکمیت، نهادها، سازمان‌ها و افراد جامعه است. پژوهش حاضر به‌عنوان نخستین پژوهش جدی به بازنمایی محیط‌زیست در سه فیلم سینمایی ایرانی پرداخته است. با توجه به تولیدات اندک سینما و تلویزیون (تنها ۴ فیلم سینمایی در بازه زمانی بین سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۹۴) در این حوزه، انجام این پژوهش برای توسعه و افزایش تولیدات سینما و تلویزیون در حیطه محیط‌زیست امری ضروری به نظر می‌رسد. در واقع اهمیت این پژوهش در پیوند وظایف سینما در زمینه محیط‌زیست تعریف می‌شود. سؤالاتی که در این پژوهش به آن‌ها پاسخ‌خواهیم داد عبارت‌اند از: سینمای ایران چگونه محیط‌زیست را بازنمایی می‌کند؟ و چه حوزه‌هایی از محیط‌زیست در فیلم‌ها بازنمایی شده‌اند؟مواد و روش‌ها: نمونه‌های موردنظر فیلم‌هایی هستند که به‌طور کامل موضوع و مسئله محیط‌زیست روایت اصلی آن‌ها بوده است. شیوه استخراج داده‌ها به این صورت است که پژوهشگران هر جمله و متنی که به‌صورت صریح و ضمنی به مسئله محیط‌زیست اشاره دارد را استخراج و پس از دسته‌بندی، آن‌ها را در تقسیم‌بندی‌های مشخص در سطح «توصیف» جایگذاری و سپس به «تفسیر» و «تبیین» آن‌ها در روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف پرداخته شد. یکی از بهترین و برجسته‌ترین تحلیل‌هایی که شرایط شکل‌گیری یک گفتمان در موقعیت اجتماعی یک متن و روابط میان آن و زبان و کنشگران را نمایان می‌کند تحلیل گفتمان انتقادی است. این روش زبان را به‌عنوان شکلی از کارکرد اجتماعی بررسی و بر بازتولید قدرت اجتماعی به‌وسیله متن تأکید می‌کند. در این روش برخلاف تحلیل‌های زبان شناسانه، فقط با عناصر نحوی و لغوی تشکیل‌دهنده جمله به‌عنوان اصلی‌ترین مبنای تشریح معنا، یعنی «زمینه متن» سرکار نداریم؛ بلکه با عوامل بیرون از متن، یعنی بافت موقعیتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، ارتباطی و غیره روبرو هستیم؛ بنابراین، تحلیل گفتمان چگونگی تبلور و شکل‌گیری معنا و پیام‌های واحدهای زبانی را در ارتباط با عوامل درونی زبانی (زمینه متن) و عوامل برون زبانی مثل زمینه‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی مطالعه می‌کند. تحلیل متن از منظر فرکلاف دارای هفت بعد است؛ چهار بعد آن (گرامر، واژه، انسجام متن و ساختار کلی متن) به مالک متن و سه بعد آن (قدرت کلام، انسجام و بینامتنیت) به تفسیر و برداشت خواننده متن مرتبط می‌شود. به‌طور خلاصه، فرکلاف در تحلیل هر یک رویداد ارتباطی، سه پدیده را بررسی می‌کند.1- متن: دربرگیرنده لغت، دستور، معنی‌شناسی و نظام آوایی 2- فعالیت گفتمانی: دربرگیرنده فرایندهای تولید و مصرف متن 3- فعالیت اجتماعی: جنبه‌ای از گفتمان است که به موضوعات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی می‌پردازد که گفتمان در آن شکل‌گرفته است.نتایج و بحث: مسائل مربوط به انرژی‌های پاک، عدم اتکا به منابع نفتی و توسعه مبتنی بر منابع تجدید پذیر، مصرف بهینه آب و انرژی، تأکید بر تغییر سبک زندگی مسالمت‌آمیز با محیط‌زیست، عدم برنامه‌ریزی دولت در استخدام، به‌کارگیری و کمبود نیروهای جنگلبانی در این سه اثر بازنمایی شده‌است. همچنین به بحران‌های محیط‌زیستی چون فرسایش خاک، بیابان‌زایی، جنگل‌زدایی، توزیع ناعادلانه انرژی و آب، خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها، نابودی پوشش‌های گیاهی و جانوری و خط‌مشی و سیاست‌گذاری‌های دولت اشاره‌ای نشده و موضوعات به قاچاق چوب، زباله‌ها، آلودگی هوا و استفاده از انرژی پاک تقلیل داده‌شده است.نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، فیلمی که به‌طور منسجم و اخص چالش‌ها و مشکلات محیط‌زیستی را روایت کند و در ژانر محیط‌زیستی باشد در سینمای ایران بسیار محدود است. بیشتر فیلم و سریال‌های ساخته‌شده در این زمینه نتوانستند تمرکز ویژه‌ای بر موضوعات محیط‌زیستی داشته باشند و با واردکردن موضوعات دیگر به فیلم، دچار چند پارگی روایت می‌شوند. هم‌چنین عدم سیاست‌گذاری‌ها و عملکرد دولت در فیلم‌های موردبررسی به‌صورت جدی به چشم می‌خورد. به عبارتی گفتمان محیط‌زیستی در فیلم‌های سینمایی بررسی‌شده، مشکلات ساختاری محیط‌زیست را نادیده گرفته است.