فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پیشینه و هدف: تاب‌آوری معیشتی ترکیبی از مفاهیم تاب‌آوری و معیشت است که برای مطالعه معیشت روستاییان و تاب‌آوری آن­ها پس از آشفتگی‌ها و شوک‌ها به کار گرفته می‌شود و در تحقیقات مختلف در زمینه تغییرات اقلیمی، مدیریت بلایا، امنیت غذایی، بوم‌شناسی اجتماعی و توسعه پایدار به طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته‌ است. در این راستا، هدف پژوهش حاضر آن است تا با تکیه بر فراتحلیل مطالعات انجام شده در حوزه تاب‌آوری معیشتی روستایی، ضمن شناسایی نظریه‌های مورد استفاده برای تبیین تاب‌آوری معیشتی، متغیرها و عوامل مؤثر بر آن، توضیح دهد که چه متغیرهایی به عنوان متغیر وابسته با تاب‌آوری معیشتی در مناطق روستایی ایران مرتبط هستند و چه متغیرهایی تحت تأثیر بهبود تاب‌آوری معیشتی در مناطق کشور قرار می‌گیرند تا زمینه را برای تحقیقات آینده برای بهبود و ارتقای تاب‌آوری معیشتی در این نوع جوامع فراهم کند.روش‌شناسی: رویکرد مورد استفاده در پژوهش حاضر کیفی و مبتنی بر روش اسنادی فراتحلیل است. جامعه آماری این پژوهش، مطالعاتی است که در بازه زمانی 1392 تا 1401 در مورد موضوع تاب‌آوری معیشتی در ایران نوشته شده‌اند. برای انتخاب حجم نمونه، با توجه به هدف تحقیق در رابطه با بررسی وضعیت این مطالعات در مناطق روستایی، ابتدا این مطالعات بر اساس ارتباط موضوعی با موضوع تاب‌آوری معیشت در مناطق روستایی ایران پالایش شدند و در نهایت 18 سند مطالعاتی شامل مقالات علمی-پژوهشی، کنفرانسی و پایان‌نامه‌های دانشگاهی که مستقیماً در این حوزه موضوعی انجام شده بودند، انتخاب و بررسی شدند. در این راستا، فرآیند انتخاب اسناد نمونه به شرح زیر بود: محققان در چارچوب اهداف و مسئله تحقیق، پیشینه تحقیقاتی مرتبط، اعم از کتابخانه‌ای و الکترونیکی را جستجو و جمع‌آوری کردند و با وجود فهرست گسترده‌ای از مطالعات در حوزه تاب‌آوری معیشتی، تنها تحقیقاتی که در مناطق روستایی قرار داشتند، انتخاب شدند. فرآیند غربالگری و استراتژی مورد استفاده برای انتخاب مطالعات بر اساس استفاده از کلمات کلیدی شامل «تاب‌آوری معیشت، تاب‌آوری معیشتی، به همراه کلماتی مانند روستا، خانوار، خانوارهای روستایی، روستاییان» در عناوین مطالعات قبلی بود.یافته‌ها و بحث: در مطالعات بررسی‌شده، متغیرهای معیشت پایدار (شامل: شاخص‌های معیشت پایدار، راهبردهای معیشتی و سرمایه معیشتی) و پس از آن، انواع مخاطرات طبیعی و متغیرهای زمینه‌ای بیشترین فراوانی را در بحث تاب‌آوری معیشتی در مناطق روستایی دارند. از میان شاخص­های معیشت پایدار، سهم شاخص­های «اقتصادی» و «اجتماعی- فرهنگی» از دیگر شاخص­ها و ابعاد معیشت پایدار بیشتر می­باشد که در واقع از تأثیرگذاری شدید این شاخص­ها در افزایش تاب­آوری معیشتی مناطق روستایی مورد مطالعه حکایت دارد. از میان انواع مخاطرات طبیعی سهم متغیر خشکسالی بیشتر از بقیه مخاطرات می­باشد که به عنوان مخاطره اثرگذار در تاب­آوری معیشتی مناطق روستایی بررسی شده­ است. بررسی تأثیر متغیرهای زمینه‌ای نشان می‌دهد محققان به متغیرهای مهمی مانند جنسیت، زنان و سایر متغیرهای زمینه‌ای مؤثر بر تاب‌آوری معیشتی مناطق روستایی ایران توجه داشته­اند.نتیجه‌گیری: تجزیه‌وتحلیل‌ها نشان داد که تحقیقات انجام‌شده در حوزه تاب‌آوری معیشتی در سکونتگاه‌های روستایی را می‌توان به (معیشت پایدار)، (بلایای طبیعی) و (متغیرهای زمینه­ای) طبقه‌بندی کرد. متغیر معیشت پایدار، بیشترین متغیری بود که توسط محققان در مورد جنبه‌های مختلف ارتباط آن با مسائل تاب‌آوری معیشتی در سکونتگاه‌های روستایی سنجیده شد؛ به عبارت دیگر، از دیدگاه مطالعات بررسی‌شده، شاخص‌ها و عوامل معیشت پایدار نسبت به سایر متغیرها، سهم بیشتری در کاهش یا افزایش تاب‌آوری معیشتی در سکونتگاه‌های روستایی دارند.